Qlobal Siyasətdə Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının Rolu
Rusiya prezidenti Vladimir Putin və Hindistanın Baş naziri Narendra Modi 20-dən çox dünya lideri ilə birlikdə əhalisinə görə dünyanın ən böyük regional birliyi olan Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının (ŞƏT) zirvə toplantısında iştirak edirlər. Pekinin dəstəklədiyi bu blok, Asiya, Avropa və Yaxın Şərqdən müxtəlif qlobal güc mərkəzlərini bir araya gətirərək, bu bazar və bazar ertəsi günləri Çinin şimalındakı Tyancin şəhərində toplanacaq.
2001-ci ildə Çin, Rusiya, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Tacikistan və Özbəkistan tərəfindən qurulan Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı son iyirmi ildə diqqətini Mərkəzi Asiya məsələlərindən qlobal problemlərə yönəltmişdir. China-Global South Project layihəsinin baş redaktoru Erik Olanderin sözlərinə görə, ŞƏT Çinin "paralel beynəlxalq idarəetmə arxitekturasının" vacib bir hissəsinə çevrilib. Pekin dünyanın ikinci ən böyük fövqəldövləti rolunu öz üzərinə götürdüyü üçün Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı "ABŞ-ın rəhbərlik etdiyi beynəlxalq sistemdən" kənarda dialoq və əməkdaşlıq üçün imkanlar yaratmışdır.
Tyancindəki zirvə görüşü əsasən simvolik xarakter daşısa da, Erik Olander bunu qlobal güc mərkəzlərini və bürokratları "ortaq narazılıqlarını" bölüşə biləcəkləri bir forumda bir araya gətirmək üçün dəyərli bir fürsət hesab edir. ABŞ prezidenti Donald Trampın dünyanın böyük hissəsinə, o cümlədən Vaşinqtonun bir çox ənənəvi müttəfiqlərinə qarşı ticarət müharibəsi fonunda, iştirakçıların daha da çox ortaq məxrəcə gələcəkləri gözlənilir. Qonaqlar arasında Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsi tərəfindən hərbi cinayətlərdə ittiham olunan Rusiya prezidenti Vladimir Putindən tutmuş, Belarusun avtoritar lideri Aleksandr Lukaşenko və Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş katibi Antonio Quterreşə qədər müxtəlif şəxslər var. Bir çox iştirakçı ölkə arasında Hindistan-Pakistan, Hindistan-Çin, Səudiyyə Ərəbistanı-İran və Mərkəzi Asiya ölkələri ilə həm Çin, həm də Rusiya arasında uzun müddətdir davam edən rəqabət və sərhəd mübahisələri mövcuddur. Olander bu vəziyyəti "çox mürəkkəb dinamikalar" kimi qiymətləndirib. Onun sözlərinə görə, "xoşbəxt ailə fotosunun altında çiyin-çiyinə baxışlar çoxdur".
Genişlənən Təsir Dairəsi və Mürəkkəb Əlaqələr
Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı son illərdə Hindistan, Pakistan, İran və Belarus kimi siyasi cəhətdən əhəmiyyətli ölkələri tamhüquqlu üzv, Əfqanıstan və Monqolustanı isə müşahidəçi statusu ilə öz sıralarına daxil edərək üzvlüyünü genişləndirmişdir. Rəsmi "dialoq tərəfdaşlarının" sayı da Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri, Səudiyyə Ərəbistanı, Türkiyə, Qətər, Kamboca, Myanma və Şri Lanka daxil olmaqla 14-ə çatmışdır.
Zirvə görüşündə Cənub-Şərqi Asiya da diqqət mərkəzində olacaq. Erik Olander bu regionu ABŞ və Çin arasındakı böyük qlobal güc mərkəzləri rəqabətində "tərəddüd edən dövlətlər"ə bənzədir. Malayziyanın Baş naziri Ənvər İbrahim və İndoneziyanın prezidenti Prabovo Subianto, eləcə də ASEAN Baş katibi Kao Kim Hourn daxil olmaqla, bu regiondan beş dövlət başçısı iştirak edəcək.
Almaniyanın Mercator Çin Araşdırmaları İnstitutunun analitiki Klaus Soonqun sözlərinə görə, müşahidəçilər Çin prezidenti Xi Jinping və Hindistanın Baş naziri Narendra Modi arasındakı dinamikanı yaxından izləyəcəklər, çünki onlar yeddi ildir görüşməyiblər. Hindistan ənənəvi olaraq Vaşinqtonun müttəfiqi olsa da, bu həftə ABŞ prezidenti Donald Trampın Rusiyadan neft idxalına görə tətbiq etdiyi 50 faizlik gömrük rüsumları ilə üzləşmişdir. Ağ Ev bildirir ki, Hindistanın bu ticarəti Rusiyanın iqtisadiyyatını, dolayısı ilə də Ukraynadakı müharibəsini beynəlxalq sanksiyalara baxmayaraq dəstəkləyir.
Lakin ABŞ gömrük rüsumlarının ortaq təhdidi Yeni Delhi və Pekin arasında 2020-ci ildə Himalayda sərhəd qüvvələri arasında baş verən ölümcül toqquşma nəticəsində kəskin pisləşmiş münasibətlərin yaxşılaşmasına kömək edib. Tərəflər 2024-cü ildə uzaq sərhədləri ilə bağlı razılığa gəlsələr də, münasibətlər soyuq olaraq qalıb. Analitiklərin fikrincə, Çin Trampın ticarət müharibəsini Hindistanı ABŞ-ın rəhbərlik etdiyi QUAD (Yaponiya, Avstraliya, Hindistan və ABŞ-ı əhatə edən strateji təhlükəsizlik forumu) kimi siyasi və hərbi bloklardan uzaqlaşdırmaq üçün bir fürsət kimi görür.
Soong Al Cəzirəyə verdiyi açıqlamada "Əsas məsələ Çinin səfərdən sonra Hindistanla münasibətlərini necə xarakterizə etməsi və bu əlaqələrin necə inkişaf etməsidir" deyib. Onun sözlərinə görə, Pekinin dilindəki hətta incə dəyişikliklər belə mühüm diplomatik siqnallar daşıyır. Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı zirvəsi, Rusiya liderinin bu ayın əvvəlində Alyaskada ABŞ prezidenti Donald Tramp ilə Ukrayna müharibəsini müzakirə etdikdən sonra Putin və Xi arasında ilk görüş olacaq. Analitiklər iki liderin Çin-Rusiya münasibətlərini necə təsvir etmələri barədə dil dəyişikliklərini dinləyəcəklər. 2022-ci ildə, Moskvanın Ukraynaya müdaxiləsindən bir neçə həftə əvvəl, Çin və Rusiya "limitsiz tərəfdaşlıq" müqaviləsi imzalamışdılar və Xi o vaxtdan bəri Rusiyanın iqtisadiyyatını dəstəkləməkdə mühüm rol oynayıb. Bu, Yeni Delhi üçün mübahisə mövzusu, çünki Çin müharibə başlayandan bəri Rusiyaya iqtisadi cəhətdən daha çox dəstək verib, lakin Tramp tərəfindən oxşar sanksiyalarla üzləşməyib.
Ortaya Çıxacaq Nəticələr və Diplomatik Mesajlar
Sinxapurun S. Rajaratnam Beynəlxalq Araşdırmalar Məktəbinin Çin Proqramı üzrə tədqiqatçısı Daniel Balazs, səhnə arxasında bir çox dinamikanın fəaliyyətdə olduğunu nəzərə alaraq, Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının ən çox ehtimal olunan nəticəsinin bütün iştirakçılar tərəfindən birgə bəyanat olacağını bildirib. Çin və Rusiyanın "tək tərəflilik" – ABŞ-a kodlanmış bir işarə – kimi danışıq nöqtələrini irəli sürəcəyi gözlənilir, lakin dilin əksər hissəsi hamı üçün məqbul olmaq üçün yumşaldılacaq.
Balazs, "Birgə bəyanata nail olmaq simvolizmi bəyanatın məzmunundan daha vacibdir" deyib. "Mən hamını razı salmaq üçün çox mübahisəsiz bir bəyanat gözləyirəm" deyə əlavə edib. Balazsın fikrincə, bəyanatda "təhlükəsizlik və sabitlik, iqtisadi əməkdaşlığın inkişafı və çoxtərəfliliyin əhəmiyyəti haqqında bir neçə şərh" öz əksini tapacaq.
Zirvə görüşündən sonra qonaqlar Pekinə gedərək sentyabrın 3-də Asiyada İkinci Dünya Müharibəsinin başa çatmasının 80 illiyinə həsr olunmuş böyük hərbi parada qatılmadan əvvəl Çində bir tam gün keçirəcəklər. China-Global South Project layihəsinin Olanderinin sözlərinə görə, sentyabrın 2-si ikitərəfli görüşlər üçün əsas vaxt olacaq. O, "Sentyabrın ikisi kimin kimlə görüşəcəyinə diqqət yetirmək lazımdır" deyib.
Növbəti gün keçiriləcək parada daha çox dövlət başçısının, o cümlədən Şimali Koreya lideri Kim Çen In, Serbiya prezidenti Aleksandar Vuçiç və Slovakiyanın Baş naziri Robert Fikonun qatılacağı bildirilir. Hindistanın Baş naziri Narendra Modinin parad üçün qalacağı gözlənilmir, baxmayaraq ki, analitiklər onun Xarici İşlər Naziri kimi bir nümayəndə göndərə biləcəyini bildirirlər. Mercator İnstitutundan Soong deyib ki, zirvə toplantısı və hərbi parad üçün geniş qonaq siyahısı Pekinin, xüsusilə də qlobal güc mərkəzləri arasında ictimai imicini gücləndirəcək. O, "Çin dost çevrəsini bu cür nümayiş etdirir – kim Çinin dostu ola bilər və kim Çinin nəqlini dəstəkləməyə hazırdır" deyə fikrini yekunlaşdırıb.
Oxucu Şərhləri
Şərh Yaz