Son bir neçə illə müqayisədə, demensiya araşdırmaları sahəsində əhəmiyyətli irəliləyişlər əldə edilib. Artıq Altsheymer xəstəliyini 90% dəqiqliklə diaqnoz edə bilən qan testi mövcuddur. Həmçinin, bu vəziyyət üçün yüksək risk faktorları sayılan bir çox amillər (əksəriyyəti həyat tərzi vərdişləri) haqqında daha çox məlumat əldə olunub.
“The Lancet” jurnalında dərc olunan yeni demensiya hesabatında, Lancet Komissiyasının tədqiqatçıları tərəfindən iki yeni dəyişdirilə bilən risk faktorları müəyyən edilib: 40 yaşdan sonra yüksək xolesterol və müalicə olunmamış görmə itkisi.
Eyni tədqiqatçılar 2020-ci ildə insanların demensiya inkişaf etdirmə riskini artıran 12 dəyişdirilə bilən risk faktorları müəyyənləşdirmişdilər. Bunlar aşağıdakılardır:
- Fiziki passivlik
- Siqaret çəkmə
- Həddindən artıq spirtli içki qəbulu
- Hava çirkliliyi
- Baş xəsarəti
- Nadir sosial əlaqə
- Aşağı təhsil səviyyəsi
- Piylənmə
- Hipertoniya
- Şəkərli diabet
- Depressiya
- Eşitmə qüsuru
Hesabata görə, bu 12 amil, iki yeni faktorla birlikdə, dünyada bütün demensiya hallarının 49%-ni təşkil edir. Tədqiqatçılar bu yeni risk faktorlarını mövzu ilə bağlı son meta-analizlər və araşdırmaları, xüsusilə görmə itkisi ilə əlaqəli 14 və yüksək xolesterolla əlaqəli 27 tədqiqat işini nəzərdən keçirərək müəyyən ediblər.
Yeni Risk Faktorları Niyə Vacibdir?
Yel Tibb Mərkəzinin davranış nevroloqu və neyropsixiatrı Dr. Arman Fesharaki-Zadeh bildirib ki, bu faktorlar arasında “mexaniki məntiq” və bir-birinə bağlılıq çox güclüdür. O qeyd edib ki, görmə itkisinin bir çox səbəbi olsa da, bu problem daha çox yüksək qan təzyiqi, pis idarə olunan diabet və ya yüksək xolesterol kimi metabolik risk faktorları olan insanlarda müşahidə olunur.
Görmə qabiliyyətimiz dünyanı qavramamız üçün əsas duyğu orqanımızdır. Dr. Fesharaki-Zadeh vurğulayıb ki, aydın görməyəndə bulmacalar, kitab oxumaq və ya başqa insanlarla vaxt keçirmək kimi beyni inkişaf etdirən fəaliyyətlərlə məşğul olmaq ehtimalı azalır. Bu cür fəaliyyətlərin isə demensiyanın qarşısını almağa kömək etdiyi bilinir.
Yüksək LDL xolesterolu (zərərli xolesterol) ürək və beyindəki qan damarlarının sərtləşməsinə səbəb ola bilər. Dr. Fesharaki-Zadeh əlavə edib ki, yüksək qan təzyiqi və nəzarətsiz diabet də qan damarlarına təsir edir. Bu, beynə oksigen çatdırılmasını çətinləşdirir ki, bu da zamanla neyron zədələnməsinə səbəb olur. O izah edib ki, demensiya əsasən neyronların ölməsinin son məhsulu, yəni neyrodegenerativ bir prosesdir.
Həkimin sözlərinə görə, tez-tez müşahidə olunur ki, xüsusilə 60 yaşdan yuxarı xəstə populyasiyalarında beynin müəyyən hissələri zədələnməyə daha həssasdır. Bu bölgələr qan damarlarının sərtləşməsinə xüsusilə açıqdır. Yüksək xolesterolu olan bir insan üçün qan damarlarının sərtləşməsi ilə əlaqə çox yüksəkdir və klinik praktikada bu tez-tez rast gəlinir.
Dr. Fesharaki-Zadeh deyib: “Xəstələrimlə tez-tez istifadə etməyi sevdiyim bir ifadə var: ürəyinizə təsir edən şey beyninizə də təsir edəcək. Biz bunu dəfələrlə görürük.”
Demensiya Riskini Necə Azaltmaq Olar?
Dr. Arman Fesharaki-Zadeh ilkin tibbi yardım həkimləri və mütəxəssislər arasında əməkdaşlıq modelinin vacibliyini xüsusilə vurğulayır. Sizin sağlamlığınızı anlayan və kardioloqlar, nevroloqlar kimi mütəxəssislərlə müvafiq məlumatları bölüşməyə hazır olan bir ilkin tibbi yardım həkiminin olması, sağlamlığınıza təsir edən hər hansı bir problemi nəzarətdə saxlamağınıza kömək edəcək.
İlkin tibbi yardım həkiminiz həmçinin yüksək xolesterol və yüksək qan təzyiqi kimi risk faktorlarını dərman, pəhriz və ya idman vasitəsilə nəzarətdə saxlamaq üçün fəal şəkildə çalışmalıdır. Dr. Fesharaki-Zadeh vurğulayır ki, bu həyat tərzi dəyişikliklərinə demensiya əlamətləri görünməzdən əvvəl, yəni orta yaşlarda başlamaq lazımdır.
O izah edib: “Tibb sahəsində ön cəbhədə ilkin tibbi yardım həkimləri durur. Erkən müzakirələr apararaq, onlar demensiyanın başlamasının qarşısını almaqda böyük rol oynaya bilərlər.”
Həmçinin, neyrodegenerasiyanın erkən əlamətlərini və xəstəliyin genetik markerlərini aşkarlaya bilən testlər mövcuddur. İlkin tibbi yardım həkimi bu seçimlər barədə sizə məlumat verə bilər. Dr. Fesharaki-Zadeh əlavə edib ki, demensiya hallarının 40%-ə qədəri potensial olaraq qarşısı alına biləndir. Lakin demensiyanın genetik də ola biləcəyini qeyd etmək vacibdir ki, bu da profilaktikanı daha çətinləşdirir. Bununla belə, demensiya və ya yüngül koqnitiv pozğunluq diaqnozu qoyulmuş şəxslər də bu risk faktorlarını idarə etməkdən faydalana bilərlər.
Fesharaki-Zadeh izah edib: "Əgər iki fərqli insan qrupu götürsək — biri hipertoniya, yüksək xolesterol, diabet kimi komorbid metabolik xəstəliklərə sahib olan, digəri isə bu xəstəliklərə sahib olmayan — və hər ikisində demensiya varsa, metabolik risk faktorları olmayan şəxsdə demensiyanın irəliləmə sürəti daha yavaş olur."
O qeyd edib ki, dəyişikliklər və düzəlişlər etmək üçün heç vaxt gec deyil, istər gənc, sağlam görünən bir insan, istər 80-90 yaşlarında, istərsə də artıq demensiya diaqnozu qoyulmuş bir şəxs olsun. Dr. Fesharaki-Zadeh bildirib ki, beynimiz yüksək dərəcədə çevikdir. Buna görə də, istənilən vaxt sağlam həyat tərzi dəyişiklikləri etsəniz, beyniniz buna cavab verəcək və daha sağlam olacaq.
Oxucu Şərhləri
Hələlik heç bir şərh yazılmayıb. İlk şərhi siz yazın!
Şərh Yaz