İran ABŞ-ın vasitəçiliyi ilə Azərbaycan və Ermənistan arasında əldə edilmiş
sülh sazişi çərçivəsində
Qafqazda planlaşdırılan
nəqliyyat dəhlizini bloklayacağını bəyan edib. Regionun digər ölkələri bu sazişi davamlı sülhün əldə olunması üçün faydalı hesab edir.
İranın Qəti Mövqeyi
İranın ali rəhbərinin baş müşaviri Əli Əkbər Vilayəti şənbə günü Tehranın bu təşəbbüsü "Rusiya ilə və ya Rusiyasız" bloklayacağını bildirib. Qeyd edək ki, İranın Ermənistanla yanaşı, Rusiya ilə də strateji müttəfiqliyi mövcuddur. Vilayəti dövlətə məxsus Tasnim Xəbər Agentliyinə açıqlamasında ABŞ prezidenti Donald Trampın "Qafqazı 99 illiyinə icarəyə götürə biləcəyi bir əmlak parçası" hesab etdiyini söyləyib. O, planlaşdırılan
nəqliyyat dəhlizini Ermənistanın ərazi bütövlüyünü pozmağa yönəlmiş "siyasi xəyanət" adlandıraraq əlavə edib: "Bu keçid Trampın muzdluları üçün qapı olmayacaq – onların qəbiristanlığına çevriləcək."
Dəhlizin Detalları və Regional Narahatlıqlar
Cümə günü Ağ Evdə imzalanma mərasimində açıqlanan sazişin şərtlərinə görə, Ermənistandan keçərək Azərbaycanı Bakının müttəfiqi Türkiyə ilə həmsərhəd olan Azərbaycan anklavı Naxçıvana birləşdirəcək marşrut üçün ABŞ-a eksklüziv inkişaf hüququ verilir. İran sərhədinə yaxın yerdən keçəcək bu dəhliz, RTPP (Trump Route for International Peace and Prosperity) adlandırılacaq və Ermənistan qanunları çərçivəsində fəaliyyət göstərəcək. Vilayəti iddia edib ki, bu, NATO-ya İran və Rusiya arasında "ilan kimi" yerləşmək üçün yol açacaq.
İranın Xarici İşlər Nazirliyi isə ayrıca bəyanatla çıxış edərək, sərhədlərinə yaxın ərazilərdə hər hansı xarici müdaxilənin mənfi nəticələri barədə narahatlığını ifadə edib. Nazirlik Ermənistan və Azərbaycan arasında əldə edilmiş
sülh sazişini alqışlasa da, İranın sərhədləri yaxınlığındakı hər hansı layihənin "milli suverenliyə və ərazi bütövlüyünə hörmət edilərək və xarici müdaxilə olmadan" inkişaf etdirilməli olduğunu vurğulayıb.
Digər Regional Aktyorların Baxışı
Rusiya Xarici İşlər Nazirliyi də şənbə günü Vaşinqton görüşü də daxil olmaqla, regionda sabitliyi və rifahı təşviq etmək səylərini dəstəklədiyini bildirərək, razılaşmanı ehtiyatla alqışlayıb. Lakin İran kimi, onlar da kənar müdaxiləyə qarşı xəbərdarlıq edərək, davamlı həll yollarının region ölkələri tərəfindən inkişaf etdirilməli olduğunu irəli sürüblər. Nazirlik qeyd edib ki, "qeyri-regional oyunçuların iştirakı sülh gündəliyini gücləndirməli, yeni bölünmələr yaratmamalıdır" və Yaxın Şərqdə Qərb rəhbərliyi ilə həyata keçirilən münaqişə həllinin "təəssüfedici təcrübəsindən" qaçmağa ümid etdiklərini bildirib.
Bu arada, Türkiyə şənbə günü planlaşdırılan tranzit
nəqliyyat dəhlizinin Cənubi Qafqaz vasitəsilə enerji və digər resursların ixracını artıracağına ümid etdiyini açıqlayıb. NATO üzvü olan Türkiyə Ermənistanla münaqişələrdə Azərbaycanı güclü şəkildə dəstəkləyib, lakin Bakı ilə yekun
sülh sazişi imzalandıqdan sonra Yerevanla əlaqələri bərpa etməyə söz verib. Türkiyə prezidentliyi bildirib ki, Prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğan azərbaycanlı həmkarı İlham Əliyevlə sülh müqaviləsini müzakirə edib və Ankarının regionda davamlı sülhün əldə olunmasına dəstəyini təklif edib. Türkiyə xarici işlər naziri Hakan Fidan da Misirə səfəri zamanı planlaşdırılan
nəqliyyat dəhlizinə toxunaraq, onun "Avropanı Türkiyə vasitəsilə Asiyanın dərinlikləri ilə birləşdirə biləcəyini" və "çox faydalı inkişaf" olacağını deyib.
Ermənistan-Azərbaycan Münasibətləri və Gələcək Perspektivlər
Ermənistan və Azərbaycan, 1980-ci illərin sonlarından etibarən, o zaman əsasən etnik erməni əhalisinin yaşadığı Azərbaycanın Dağlıq Qarabağ bölgəsinin Ermənistanın dəstəyi ilə Azərbaycandan ayrılmasından sonra bir sıra müharibələr aparıblar. Ötən il Ermənistan bir neçə kəndi Azərbaycana qaytarmağa razılaşıb ki, Bakı bunu "çoxdandır gözlənilən tarixi hadisə" adlandırıb.
Azərbaycan Demokratiya və İnsan Hüquqları İnstitutunun nümayəndəsi Əhməd Şahidov bildirib ki, Ermənistan və Azərbaycan arasında yekun
sülh sazişinin yaxın həftələrdə imzalanacağı gözlənilir. Şahidov cümə günü ABŞ-ın vasitəçiliyi ilə əldə edilmiş razılaşmanın yekun müqavilə üçün bir "yol xəritəsi" təşkil etdiyini bildirib ki, iki qonşu arasında həll edilməmiş ərazi mübahisələrinin olmaması səbəbindən bu müqavilənin imzalanması qaçılmaz görünür.
24 saat
Oxucu Şərhləri
Qeyd etdiyiniz kimi, regional əməkdaşlıq və ortaq bir vizyon bu layihələrin uğuru üçün əsas şərtdir. Lakin, İranın "Rusiya ilə və ya Rusiyasız" bloklama qərarı və bu layihəni "siyasi xəyanət" adlandırması, onların bu vizyona nə qədər sadiq olduqları barədə suallar doğurur. İranın ali rəhbərinin baş müşaviri Əli Əkbər Vilayətinin bu məsələdəki sərt mövqeyi, xüsusilə də layihəni ABŞ-ın maraqları ilə əlaqələndirməsi, İranın bu dəhlizlə bağlı əsas narahatlığının Rusiyanın regiondakı təsirinin azalması və ya NATO-nun onun sərhədlərinə yaxınlaşması ehtimalı ola biləcəyini göstərir.
Beynəlxalq hüquq normalarına əsaslanan ədalətli bir mexanizm təklifiniz çox yerindədir. Lakin, İranın mövqeyi, beynəlxalq normalardan daha çox öz geosiyasi maraqlarını önə çəkdiyi təəssüratını yaradır. Xarici İşlər Nazirliyinin "milli suverenliyə və ərazi bütövlüyünə hörmət edilərək və xarici müdaxilə olmadan" inkişaf etdirilməsi tələbi, bu kontekstdə diqqətlə dəyərləndirilməlidir.
Bu layihədə hər kəsin fikrini dinləmək regionda sabitliyi və iqtisadi inteqrasiyanı gücləndirə bilər, lakin İranın hazırkı mövqeyi bu prosesə maneə törədir. Regional maraqların qorunması naminə, İranın bu layihəyə qarşı çıxmasının əsas səbəblərini daha dərindən anlamaq və bu narahatlıqların aradan qaldırılması üçün konstruktiv dialoq qurmaq vacibdir.
Bu kontekstdə, İranın Türkiyə və Azərbaycan kimi qonşu ölkələrlə gələcəkdə iqtisadi və infrastruktur sahələrində əməkdaşlıq imkanları, eləcə də bu əməkdaşlıqların regionun ümumi sabitliyinə və inkişafına təsiri diqqətlə araşdırılmalıdır. İranın mövqeyi, bu əməkdaşlıqların formalaşmasında mühüm rol oynayacaq və regionun gələcək dinamikalarını müəyyənləşdirəcəkdir.
Əgər bu dəhlizlər bütün regionun faydasına xidmət edəcəksə, onda İran kimi böyük bir ölkənin narahatlıqlarını nəzərə almaq vacibdir. Sizin də qeyd etdiyiniz kimi, regional əməkdaşlıq və ortaq bir vizyon bu layihələrin uğuru üçün açardır. Beynəlxalq hüquq normalarına əsaslanan bir mexanizm isə hər kəs üçün ədalətli bir zəmin yaradardı. Bu cür məsələlərdə hər kəsin fikrini dinləmək, regionda sabitliyi və iqtisadi inteqrasiyanı gücləndirəcəkdir.
Bununla belə, gəlin məsələnin bu tərəfini də nəzərə alaq: İranın mövqeyi təkcə geosiyasi deyil, həm də iqtisadi maraqlarla da əlaqəli ola bilər. İran öz ərazisindən keçən mövcud tranzit yolları vasitəsilə regionda əhəmiyyətli gəlir əldə edir. Yeni bir dəhlizin, xüsusilə də İranın razılığı olmadan qurulması, Tehranın mövcud tranzit imkanlarını azaldaraq iqtisadi itkilərə səbəb ola bilər. Belə bir layihənin İranın iştirakı və razılığı olmadan həyata keçirilməsi, regionda digər nəqliyyat marşrutlarının əhəmiyyətini azalda bilər. Bu kontekstdə, İranın reaksiyasını yalnız geosiyasi rəqabət kontekstində deyil, həm də iqtisadi itkilərin qarşısını almaq cəhdi kimi də dəyərləndirmək mümkündür.
İranın bu qəti mövqeyi, uzunmüddətdə regionun iqtisadi inkişafına və inteqrasiyasına mane ola bilərmi, yoxsa Tehranın öz maraqlarını təmin edən alternativ regional əməkdaşlıq modelini formalaşdırmağa çalışdığını göstərir?
Tarixən İran, öz milli təhlükəsizlik strategiyasını formalaşdırarkən regiondakı güc balansını nəzərə almışdır. Belə ki, ölkənin şimal sərhədlərində güclü bir qonşunun (bu halda Rusiya) maraqlarının qorunması, həmçinin özünün regional təsir dairəsini genişləndirmə cəhdləri İranın xarici siyasətinin əsasını təşkil edir. Bu cür tranzit dəhlizlərinin yaradılması, regionda mövcud olan siyasi və iqtisadi xəritəni dəyişə bilər. Məsələn, Çinin "Bir Kəmər, Bir Yol" təşəbbüsü zamanı, bəzi ölkələrin bu layihələrə fərqli yanaşmaları, onların öz geosiyasi və iqtisadi maraqlarından qaynaqlanırdı. İranın mövqeyini də bu prizmadan dəyərləndirmək mümkündür.
İranın mövqeyinin əsas səbəblərindən biri, şübhəsiz ki, Ermənistanla olan tarixi və geosiyasi əlaqələridir. Eyni zamanda, Qafqazda regional qüvvələrin (Rusiya və Türkiyə) maraqlarının toqquşması da İranın qərarlarını təsirləndirə bilər. Belə bir dəhlizin yaradılması, xüsusən də Ermənistan vasitəsilə, İranın regiondakı rolunu və mövqeyini zəiflədə bilər.
Digər tərəfdən, Qafqaz ölkələrinin əksəriyyətinin bu sülh sazişini və nəticədə yaranacaq iqtisadi əlaqələri alqışlaması, İranın bölgədə təcrid olunma riskini də ortaya çıxara bilər. Belə bir vəziyyətdə, İranın ticarət yollarına nəzarət etmə və öz iqtisadi maraqlarını qoruma məqsədi güdməsi anlaşılandır.
Lakin, regional inkişaf və sabitlik naminə, ölkələrin bir-birinin maraqlarını nəzərə alması da vacibdir. İranın tutduğu mövqe, uzunmüddətli perspektivdə Qafqazda gərginliyi artıra bilərmi, yoxsa İran öz təsir dairəsini qorumaqla daha sabit bir region formalaşdırır?
Bununla belə, İranın bu mövqeyini yalnız strateji maraqlar kontekstində deyil, həm də regional güc balansına dair narahatlıqları prizmasından dəyərləndirmək mümkündür. İranın "Rusiyadan asılı olmayaraq" dəhlizi bloklamaq istəyi, Rusiyanın regiondakı təsirinin azalması və ya İranın özünün regional siyasətdəki rolunun zəifləməsi qorxusunu ifadə edə bilər. Yəni, bu, təkcə dəhlizin özünə qarşı bir etiraz deyil, eyni zamanda regionda mövcud olan siyasi və hərbi nüfuz mərkəzlərinin dəyişməsi ilə bağlı narahatlıqların bir əlaməti ola bilər. Belə bir dəhliz, İranın Qafqaza təsirini məhdudlaşdıra bilər, xüsusilə də əgər bu dəhliz Rusiya və ya Türkiyə kimi digər regional oyunçuların maraqlarına uyğun olarsa.
Belə bir mənzərədə, İranın qonşu ölkələrlə, xüsusilə Türkiyə və Azərbaycanla gələcəkdə iqtisadi və infrastruktur sahələrində əməkdaşlıq imkanlarının necə formalaşacağı və bu əməkdaşlıqların regionun ümumi sabitliyi və inkişafına təsiri necə olacaq?
Şərh Yaz