İran etirazları: Pəhləvinin 47 illik gizli rolu və əsl tələb

İran Etirazları Regional Gərginliyi Artırır

İran etirazları Pəhləvinin 47 illik - İranda təxminən 3 həftədir davam edən nümayişlər bütün dünyanın diqqət mərkəzindədir. Zaman-zaman şiddətli qarşıdurmalara çevrilən və hal-hazırda da davam edən aksiyalarda çox sayda insan həyatını itirib. Hadisələrin şiddət səviyyəsi getdikcə artarkən, ABŞ Prezidenti Trampın İrana qarşı ehtimal olunan hərbi müdaxilə siqnalı, baş verənlərin İran xaricinə də yayılaraq regional münaqişələrə çevriləcəyi barədə narahatlıqlara səbəb olur. Middle East Eye-da yer alan və ABŞ mərkəzli Quincy Institute for Responsible Statecraft düşüncə mərkəzinin təşkil etdiyi paneldə çıxış edən mütəxəssislərin fikrincə, bəzi istisnai baxışlar olsa da, iranlıların əksəriyyəti xarici müdaxilə seçiminə isti yanaşmır.

Norveç mərkəzli İran İnsan Haqları qeyri-hökumət təşkilatının məlumatına görə, son illərin ən böyük İran etirazlarında ən azı 192 nəfər həlak olub. ABŞ mərkəzli İnsan Haqları Aktivistləri Xəbər Agentliyinə görə isə son 15 gündə nümayişlər zamanı 544 nəfər həyatını itirib. Müxtəlif mənbələr ölənlərin sayının 2 mini ötdüyünü iddia edir. Ölkədə internetə çıxış demək olar ki, tamamilə kəsilib. Açıq mənbələrdən əldə edilən məlumatlara görə, İran daxilində internetə çıxışla bağlı ciddi məhdudiyyətlər mövcuddur.

Xarici Sanksiyalar Rejimin Ömrünü Uzadır: Xarici Müdaxilə Narahatlığı

Mütəxəssislərin fikrincə, İsrailin keçən iyun ayında İrana qarşı həyata keçirdiyi hücumlar və ABŞ-ın Venesuelaya qarşı müdaxiləsi kimi nümunələrə görə bir çox İran vətəndaşı xarici müdaxilə fikrinə isti yanaşmır. Quincy Institute for Responsible Statecraft-ın təşkil etdiyi paneldə çıxış edən Amwaj xəbər dərgisinin redaktoru Məhəmməd Əli Şabaninin sözlərinə görə, iranlıların əksəriyyətinin əsas istəyi sanksiyaların ləğv edilməsidir. Şabani bunu vurğulayaraq bildirib ki, “Məncə, iranlıların böyük əksəriyyəti müharibənin kölgəsini aradan qaldıracaq və sanksiyaların qaldırılmasını təmin edəcək bir razılaşmanı məmnuniyyətlə qarşılayacaqdır”. O, bir çox İran vətəndaşının ölkədəki mövcud rejimin əbədi davam edə bilməyəcəyinin fərqində olduğunu düşündüyünü ifadə edərək deyib: “Əslində, son 20 ildə gördüyümüz şey, sanksiyaların rejimin varlığını uzatmasıdır”. Şabani əlavə edib ki, İrandakı orta sinif siyasi hərəkatlarda mühüm rol oynasa da, son 20 ildə ABŞ sanksiyaları səbəbilə ölkədəki orta sinif maddi cəhətdən zəifləyib və bu səbəbdən də orqanik siyasi dəyişikliklər baş verməyib.

Avropa Xarici Əlaqələr Şurasında baş siyasət mütəxəssisi və Orta Şərq və Şimali Afrika Proqramı sədr müavini Elli Geranmayeh isə Qərb ölkələrinin İrana dair yozmalarının zaman-zaman yanlış nəticələrə gəldiyini bildirərək deyib: “Düşünürəm ki, biz İrandakı vətəndaş cəmiyyətinin mövcudluğunu və bu insanların xarici hərbi müdaxiləni dəstəkləmədiyini unuduruq”. Geranmayeh, nəzərdən qaçırılan digər bir məqamın da böyük nümayişlərdən sonra verilən maddi "hədiyyələr" olduğunu söyləyib.

Geranmayehin sözlərinə görə, Tehran 2010-cu illərdə keçmiş prezident Həsən Ruhaniyə islahat yönümlü kampaniya aparmasına icazə verərək bir qədər çeviklik göstərib. 2019-cu ildə əsasən iqtisadi səbəbli İran etirazları zamanı da rejim büdcəsini istifadə edərək yoxsullara yardımları davam etdirməyi bacarıb. 2022-ci ildə isə əksəriyyəti qadınlardan ibarət olan etirazçıların aksiyalarından sonra məcburi hicabla bağlı sosial məsələlərdə dəyişiklik və çeviklik prosesinə start verilib. Lakin hazırda sistem mövcud idarəetmə şərtlərinin edə biləcəklərinin sərhədlərinə çatıb və bir növ çıxılmaz vəziyyətə düşüb.

Liderlik Çatışmazlığı Səbəbindən Etirazların Uğuru Çətindir

Johns Hopkins Universitetinin Təkmil Beynəlxalq Araşdırmalar Məktəbinin Beynəlxalq Münasibətlər və Orta Şərq Araşdırmaları üzrə professoru Vali Nasr İranda baş verən İran etirazları səbəbindən mövcud rejimin devrilməsinin çətin olduğunu bildirib. Professor qeyd edib ki, etirazlar son illərin ən intensiv nümayişləri olsa da, İrandakı idarəçiliyi devirmək çətindir, çünki bu aksiyalarda liderlik çatışmazlığı var. Nasr vurğulayıb ki, “Bunlar əslində xalq qəzəbinin real partlayışıdır, lakin liderlik, istiqamətləndirmə və təşkilatlanma olmadan bu cür etirazları nəinki İranda, dünyanın digər yerlərində də davam etdirmək çox çətindir”.

Etirazların Arxasında Pehlevi Var Mı?

Devrilmiş İran Şahı Rza Pehlevinin sürgündəki oğlunun etirazları idarə etdiyi barədə xəbərlərin əsassız olduğuna diqqət çəkən Vali Nasr bildirib: “Bu etirazları o başlamayıb. Gündəmi də o müəyyən etməyib. Əslində, o, bütün bu hadisələrə sonradan qoşulub”. Məhəmməd Əli Şabani isə Pehlevinin 47 ildir İranda olmadığını qeyd edərək deyib: “Düşünürəm ki, insanların onun rolunu qiymətləndirərkən düşünməli olduqları ən vacib sual budur: İranın içindəki insanlar haradadır? Niyə 47 ildir İranda olmayan, Virciniyada yaşayan bir adamdan İranda dəyişiklik gözləyirlər?” Şabani İranda müxalifətə rəhbərlik edə biləcək şəxslərə nümunə olaraq 2022-ci ildən bəri Evin Həbsxanasında olan islahatçı siyasi lider Mustafa Teczadeni göstərərək sözlərini bu cür tamamlayıb: “Təxmin edin, 2025-ci ilin iyununda Evin həbsxanasını bombalayıb 70 nəfəri öldürən kim idi? İsrail. Yəni bu insanların həyatları həm İran, həm də İsrail tərəfindən təhdid edilir”.

İranda keçən həftə cümə günü etirazçılar tərəfindən 25 məscid və 20 bank yandırılıb. Mütəxəssislərin fikrincə, İran etirazlarının şiddət hadisələrinə çevrilməsi nəticəsində yaranan dağıntılardan narahat olanlar, mövcud rejimi dəstəkləməsələr də, ölkənin ümumi bir daxili qarşıdurma vəziyyətinə girməsindən və bütün sistemin çökməsindən qorxurlar. Bu vəziyyət eyni şikayətlərə malik olan nümayişçilər arasında fikir ayrılıqlarına səbəb ola bilər.

Əlavə olaraq, bu xəbər vacib bir mövzudur. Oxuduğunuz üçün təşəkkür edirik!Fikirlərinizi bölüşün!

24 saat