Tehran və Avropa Paytaxtlarından Gələn Sinyal
Son dövrlər Yaxın Şərqdə gərginliyin artdığı bir vaxtda, nüvə danışıqları mövzusunda Tehran və bir sıra Avropa paytaxtları arasında yeni müzakirələr başlayıb. Bu addım, 2015-ci il İran nüvə sazişindən (Birgə Hərtərəfli Fəaliyyət Planı – BHFP) ABŞ-ın keçmiş prezidenti Donald Trampın rəhbərliyi altında çıxmasından sonra yaranan boşluğu doldurmağa yönəlmiş mühüm bir beynəlxalq diplomatiya cəhdidir. Avropa İttifaqının rəhbərlik etdiyi bu səylər, İranın nüvə proqramı ilə bağlı narahatlıqları azaltmaq və regionda sabitliyi təmin etmək məqsədi daşıyır. Bu danışıqların başlaması, gərgin siyasi mühitdə yeni ümidlər yaratsa da, eyni zamanda müəyyən dairələrdə ciddi narahatlığa səbəb olur.
ABŞ-ın Mövqeyi və Beynəlxalq Diplomatik Mühit
ABŞ-ın keçmiş prezidenti Donald Trampın dövründə tətbiq edilən "maksimum təzyiq" siyasətinin davamlı təsirləri fonunda, Avropa ölkələrinin İrana qarşı nüvə danışıqlarına yenidən başlaması Vaşinqtonun müəyyən dairələrində ciddi qıcıq doğurur. Trampın BHFP-dən birtərəfli qaydada çıxması və İrana qarşı sərt sanksiyalar tətbiq etməsi, beynəlxalq birliyi ikiyə bölmüşdü. Avropanın bu cəhdləri, Trampın İrana qarşı izlədiyi sələfi siyasətinin səmərəsizliyini vurğulayaraq, onun siyasi irsinə bir növ meydan oxumaq kimi qiymətləndirilə bilər. Yenidən canlanan beynəlxalq diplomatiya səyləri, ABŞ-ın indiki administrasiyasının da müəyyən dərəcədə dəstəyi ilə, regionda gərginliyi azaltmağa və nüvə silahının yayılmasının qarşısını almağa hədəflənib. Bu proses, geniş beynəlxalq münasibətlər sistemində mühüm bir dönüş nöqtəsi ola bilər.
Gözləntilər və Çətinliklər
Yenidən başlayan müzakirələr prosesi qarşısında duran əsas çətinliklərdən biri, tərəflər arasında yaranmış dərin etimadsızlıqdır. İran, ABŞ-ın sazişdən çıxmasını və sanksiyaların bərpasını beynəlxalq hüququn pozulması kimi qiymətləndirir. Digər tərəfdən, Avropa və ABŞ, İranın nüvə fəaliyyətlərindəki irəliləyişlərdən narahatdır. Danışıqların müvəffəqiyyəti, yalnız nüvə proqramının məhdudlaşdırılması deyil, həm də regiondakı digər gərginliklərin (məsələn, regional qüvvə mübarizəsi) həlli yollarının tapılması ilə əlaqəli olacaq. Bu beynəlxalq diplomatiya səyləri, uzunmüddətli və mürəkkəb bir proses olacaq, lakin onun potensial faydaları regionun və dünyanın təhlükəsizliyi üçün kritik əhəmiyyət daşıyır.
Oxucu Şərhləri
2015-ci il sazişinin ləğvinin yaratdığı boşluğun təkcə təhlükəsizlik deyil, eyni zamanda iqtisadi təsirləri və bunun Çin və Rusiya kimi oyunçulara regionda əlavə təsir imkanları yaratması haqqındakı təhlil də olduqca məqbuldur. Bu yeni danışıqların qlobal güc balansındakı dəyişikliklərin bir nəticəsi olması və sadəcə İranın nüvə proqramı ilə məhdudlaşmaması fikri, mövzunun dərinliyini göstərir.
Sizin də qeyd etdiyiniz kimi, bu danışıqların uzunmüddətli nəticələri və Avropanın ABŞ ilə olan münasibətlərini qoruyaraq regionda öz təsir gücünü necə saxlayacağı sualları, gələcəyin mühüm diplomatik və strateji çağırışlarıdır. Bu məsələləri bu cür aydın şəkildə ortaya qoyduğunuz üçün təşəkkür edirəm.
Şərhinizdə irəli sürülən fikirlərlə razıyam. İranla aparılan nüvə danışıqlarının 2015-ci il sazişindən sonra yaranan boşluğu doldurma cəhdi kimi qiymətləndirilməsi, analitik baxımdan doğru bir mövqedir. Tarixdə bir çox beynəlxalq sazişin uğursuzluğu da, göstərdiyiniz kimi, tərəflərin siyasi iradəsindəki qeyri-sabitliklərin nəticəsidir.
Avropanın bu danışıqlarda daha aktiv rol oynamağa çalışması, regional sabitlik və nüvə silahının yayılmasının qarşısının alınması baxımından müsbət bir addımdır. Lakin, qeyd etdiyiniz kimi, Avropanın daxili siyasi çətinlikləri və ABŞ ilə münasibətlərindəki gərginlik bu cəhdlərin uğurunu şübhə altına ala bilər. Bu vəziyyət, beynəlxalq sazişlərin davamlılığında siyasi iradənin nə qədər əhəmiyyətli olduğunu bir daha göstərir. Avropanın bu məsələdəki rolu, gələcəkdə yaranacaq nəticələri anlamaq üçün mühüm bir amil olaraq qalacaq.
Məqalədə qeyd edildiyi kimi, 2015-ci il sazişinin ləğvi böyük bir boşluq yaratdı. Ancaq bu boşluğun təkcə təhlükəsizlik baxımından deyil, həm də iqtisadi baxımdan müxtəlif oyunçulara – xüsusən də Çin və Rusiyaya – regionda daha çox təsir qazanmaq üçün fürsət verdiyi aydın görünür. Beləliklə, bu yeni danışıqlar, qlobal güc balansında baş verən dəyişikliklərin nəticəsidir və sadəcə İranın nüvə proqramının məhdudlaşdırılması ilə bitmir.
Yeni danışıqların uzunmüddətli təsirləri nə olacaq və Avropa ölkələri ABŞ ilə əlaqələrini qoruyaraq regionda daha böyük bir təsir gücünü necə qoruyub saxlayacaqlar?
Mən bu məsələyə fərqli bir yanaşma təklif edirəm: danışıqlar zamanı "mərhələli yanaşma" strategiyasından istifadə edilməsi. İlk mərhələdə, İran nüvə proqramını müvəqqəti olaraq məhdudlaşdırmağa razılıq verə bilər, Avropa isə bunun müqabilində sanksiyaların bir hissəsini aradan qaldırmağı vəd edər. Növbəti mərhələlərdə, İranın əməkdaşlığı və qarşılıqlı etimad artıqca, sanksiyalar daha da azaldıla və nüvə proqramı ilə bağlı daha geniş razılaşmalar əldə edilə bilər. Bu yanaşma, həm İranın narahatlıqlarını nəzərə alır, həm də güvən qurma mexanizmini tətbiq edərək uğursuzluq riskini azaldır. Bu yanaşmanın effektivliyi, əlbəttə, bütün tərəflərin siyasi iradəsindən asılıdır. Məlumatların açıq şəkildə paylanması və müstəqil müşahidənin təmin edilməsi də vacibdir.
Məsələn, Soyuq Müharibə dövründə əldə edilmiş bir çox silahsızlanma müqavilələri, siyasi və ideoloji fərqlərin dərinləşməsi səbəbilə tez-tez pozulub və ya səmərəsiz olub. Bu hadisələr bizə göstərir ki, beynəlxalq sazişlər, hətta ən yaxşı niyyətlərlə bağlansa belə, tərəflərin siyasi iradəsindən və qarşılıqlı etimadından asılıdır. İran nüvə sazişinin taleyi də, əsasən, ABŞ kimi əsas iştirakçıların siyasi iradəsindən asılı görünür.
Hazırkı vəziyyətin fərqli ola biləcəyi bir nöqtə, Avropa ölkələrinin danışıqlarda daha aktiv rol oynama cəhdidir. Əgər Avropa ölkələri İranla daha əməkdaşlıq edib, sazişin tətbiqi üçün daha güclü bir mexanizm yarada bilirsə, onda bu, keçmişdə baş verən saziş pozuntularından fərqli bir nəticəyə gətirib çıxara bilər. Ancaq bu, müəyyən bir dərəcədə optimist bir yanaşmadır və Avropanın öz daxili siyasi məhdudiyyətləri və ABŞ-la münasibətlərindəki gərginlik nəzərə alınmalıdır.
Şərh Yaz