Regionlar sosial inkişafda paytaxtdan geri qalır

Rəsmi statistika və müstəqil araşdırmaların ziddiyyəti

Regionlar sosial inkişafda paytaxtdan geri - Azərbaycanda hökumətin açıqladığı rəsmi yoxsulluq göstəricisi ilə bağlı müstəqil tədqiqatçıların gəldiyi nəticələr arasında uzun müddətdir davam edən fikir ayrılığı mövcuddur. Məhz bu şəraitdə Dövlət Statistika Komitəsinin yaydığı “Çoxgöstəricili klaster sorğusu” adlı hesabat mühüm reallıqları üzə çıxarıb.

Sözügedən araşdırma birbaşa UNICEF-in dəstəyi və mütəxəssislərinin iştirakı ilə aparılıb. Müstəqil ekspertlər hesab edirlər ki, beynəlxalq təşkilatın iştirakı rəsmi statistika qurumunun nəticələri tam şəkildə hökumətin təbliğat maraqlarına uyğunlaşdırmasına imkan verməyib.

Təhlilçilərin fikrincə, bu hesabat son illərdə regionlar və müxtəlif əhali qrupları arasında rifah səviyyəsindəki fərqləri nisbətən real əks etdirən sənəddir. Onlar vurğulayır ki, Azərbaycanda regionlar üzrə yoxsulluq göstəricisi ümumiyyətlə ictimaiyyətə açıqlanmır. Ölkə üçün elan edilən ümumi göstərici isə ən inkişaf etmiş ölkələrin müvafiq rəqəmindən belə 2-3 dəfə aşağıdır. Bu fakt özü-özlüyündə Azərbaycanda yoxsulluq statistikasının reallıqdan uzaq olduğunu sübut edir.

Rifah indeksi yoxsulluq göstəricisindən nə ilə fərqlənir?

Hesabatda təqdim olunan rifah indeksi bölgələr üzrə əhalinin həyat şəraitini daha aydın görməyə imkan verir. Ekspertlər qeyd edir ki, yoxsulluq və rifah indeksi fərqli anlayışlardır, lakin hər ikisi ölkədəki maddi-sosial vəziyyəti qiymətləndirmək üçün vacib məlumatlar verir. Rəsmi yoxsulluq göstəricisi aylıq xərclərə əsaslansa da, rifah indeksi ailələrin sahib olduqları əşyalara (məişət texnikası, nəqliyyat vasitəsi və s.) və mənzil şəraitinə (kommunal təchizat, yaşayış sahəsi və s.) görə hesablanır. Bu yanaşma insanların uzunmüddətli dövrdəki təminat səviyyəsini daha dəqiq ölçür.

Rifah indeksi necə hesablanır?

Hesablama zamanı seçilmiş hər bir qiymətləndirmə göstəricisi yekun nəticədə bərabər paya malik olur. Məsələn, bir ev təsərrüfatının rifahı 10 göstərici ilə ölçülürsə, hər birinin xüsusi çəkisi 10 faiz təşkil edir. Sorğuda ailənin təbii qaz, içməli su, kanalizasiya, elektrik enerjisi, internetə çıxışı, adambaşına ən azı 12 kvadratmetr sahəsi olan şəxsi mənzili, eləcə də televizor, tozsoran, soyuducu və avtomobilə sahib olub-olmadığı soruşulur. Bunlardan hər hansı birinin olmaması ümumi indeksi 10 faiz azaldır.

Əgər bir ailə bütün bu imkanlara sahibdirsə, nəticəsi 100, yalnız yarısına sahibdirsə, 50 olur. Sonda bütün ev təsərrüfatları beş bərabər qrupa (kvintil) bölünür və onların aldığı qiymət 20 faizlik qruplar üzrə paylaşdırılır. Bu üsul hər bir qrup üçün müəyyən rifah səviyyəsini müəyyənləşdirməyə kömək edir. Məsələn, Azərbaycanda son sorğuda 5000 təsərrüfatın həyat səviyyəsi ən yoxsul qrupun indeksinə uyğun gəlirsə, bu, əhalinin 40 faizdən çoxunun real rifahının ən kasıb 20 faizin səviyyəsində olması deməkdir.

Sorğunun əhatə dairəsi və iştirakçılar

Araşdırmaya ümumilikdə 40 849 nəfərdən ibarət 12 320 ev təsərrüfatı cəlb edilib. Sorğuda iştirak edənlərin ən çoxu Bakı (11 803 nəfər) və Abşeron iqtisadi rayonundan (4 057 nəfər), ən azı isə Naxçıvan (1 547 nəfər) və Dağlıq Şirvandan (1 028 nəfər) olub. Digər bölgələrdən isə 2000-3000 nəfər sorğuya qatılıb. Ümumilikdə, sorğuda 24 455 nəfər şəhər, 16 394 nəfər isə kənd sakini iştirak edib.

Bölgələr arasında dərinləşən sosial bərabərsizlik

Hesabat paytaxtla regionlar arasında rifah səviyyəsinə görə kəskin fərqlərin olduğunu ortaya qoyur. Məlum olur ki, Bakı şəhəri üzrə əhalinin cəmi 0,7%-i ən yoxsul 20%-lik qrupun həyat standartlarına uyğun yaşayır. Əksinə, paytaxt sakinlərinin 53,6%-nin rifahı ən varlı 20%-lik qrupun səviyyəsindədir.

Bölgələrdə isə tamamilə fərqli bir mənzərə hökm sürür. Dağlıq Şirvan, Lənkəran-Astara və Zaqatalada ev təsərrüfatlarının 35-40%-i, Quba-Xaçmaz və Mil-Muğanda isə 45-46%-i ən kasıb təbəqənin yaşayış standartlarına malikdir. Bu bölgələrdə ən zəngin 20%-lik qrupa daxil olan ailələrin payı cəmi 1-3% arasında dəyişir. Bu, paytaxtla müqayisədə yüksək rifahlı ailələrin sayının 40-45 dəfə, ən aşağı rifahlıların isə 50-60 dəfə çox olması deməkdir. Bu rəqəmlər rəsmən etiraf edilməyən fövqəladə sosial qeyri-bərabərlikdən xəbər verir.

Şəhər və kənd arasında rifah fərqi

Oxşar bərabərsizlik şəhər və kənd yaşayış məntəqələri arasında da qeydə alınıb. Ən yoxsul əhali qrupunun həyat səviyyəsinə uyğun yaşayan ev təsərrüfatlarının payı şəhərlərdə 6,5% olduğu halda, kəndlərdə bu rəqəm 40,1% təşkil edir. Ən zəngin 20%-lik təbəqənin rifah standartlarına uyğun yaşayan əhalinin nisbəti isə şəhərlərdə 33%, kəndlərdə isə cəmi 0,8%-dir.

24 saat