Alimlərdən xəbərdarlıq: Kosmosda insan nəsli artırılmalıdır

Kosmosda reproduktiv sağlamlıq: Gözardı edilən təcili məsələ

Alimlərdən xəbərdarlıq Kosmosda insan nəsli - Bəşəriyyət qısamüddətli kosmik missiyalardan Ayda bazaların yaradılması və gələcəkdə Marsda məskunlaşma kimi kommersiya məqsədləri ilə daha uzunmüddətli səfərlərə keçdikcə, alimlər kosmos şəraitinin insan reproduksiyasına necə təsir göstərəcəyi məsələsi ilə üzləşirlər. Yeni bir araşdırmaya görə, Yer kürəsindən kənarda reproduktiv sağlamlıqla bağlı aydın sübutların və ümumi standartların olmaması bu mövzunu nəzəri bir ehtimaldan çıxararaq müəlliflərin təsviri ilə desək, "təxirəsalınmaz praktik" bir problemə çevirib.

Araşdırmanın doqquz müəllifi – reproduktiv tibb, aerokosmik sağlamlıq və bioetika üzrə mütəxəssislər – məqsədlərinin kosmosda mayalanmanı təbliğ etmək deyil, texnoloji və kommersiya təcilinin etik nəzarəti üstələməsindən əvvəl, insan fəaliyyəti genişləndikcə problem yarada biləcək potensial riskləri müəyyənləşdirmək və tədqiqatdakı boşluqları vurğulamaq olduğunu bildirirlər.

Tədqiqatın həmmüəllifi, NASA-nın baş elmi işçisi Fathi Karouia verdiyi açıqlamada deyib: “İnsanların kosmosda mövcudluğu artdıqca, kosmosda reproduktiv sağlamlıq artıq siyasətdə nəzərdən qaçan bir sahə olaraq qala bilməz. Kritik bilik boşluqlarını aradan qaldırmaq və həm peşəkar, həm də şəxsi astronavtları qoruyan etik təlimatlar hazırlamaq üçün təcili beynəlxalq əməkdaşlığa ehtiyac var”.

Kosmosda süni mayalanma: Artıq xəyal deyil?

Araşdırmada qeyd olunur ki, yarım əsrdən çox əvvəl iki mühüm hadisə bioloji və fiziki imkanlar barədəki təsəvvürləri tamamilə dəyişdi: insanın Aya ilk dəfə enməsi və insan yumurtahüceyrəsinin bədəndən kənarda ilk uğurlu mayalandırılması.

Süni mayalanma (IVF) texnologiyası ilə bağlı bu inqilabdan bəhs edən yeni tədqiqatın rəhbəri, Beynəlxalq IVF Təşəbbüsünün baş klinik embrioloqu Giles Palmer bildirib: "İndi, yarım əsrdən çox vaxt keçdikdən sonra, biz bu hesabatda bir vaxtlar ayrı olan bu iki inqilabın praktik və az araşdırılmış bir reallıqda toqquşduğunu iddia edirik. Kosmosda IVF texnologiyaları artıq sırf fərziyyə deyil. Bu, mövcud texnologiyaların proqnozlaşdırıla bilən bir davamıdır."

Eyni dövr ərzində kosmik uçuşlar milli nüfuza bağlı elit, kişi dominantlığında olan bir sahədən kommersiya müəssisələri və beynəlxalq əməkdaşlıqla formalaşan, sürətlə genişlənən bir sərhədə çevrilib. Karyera astronavtları ilə yanaşı, artıq özəl vətəndaşlar da kommersiya missiyalarında uçur, kosmik agentliklər və şirkətlər isə aşağı Yer orbitindən kənarda davamlı insan varlığını planlaşdırırlar.

Tədqiqatçıların fikrincə, köməkçi reproduktiv texnologiyalar daha da təkmilləşib, avtomatlaşdırılıb və əlçatan olub. Lakin xüsusilə uzunmüddətli missiyalar üçün reproduksiya ilə bağlı fundamental bioloji suallar hələ də cavabsız qalır.

Radiasiya təhlükəsi və etik dilemmalar

Məhdud laboratoriya təcrübələrindən və astronavt məlumatlarından alimlərin bildiyi odur ki, kosmos insan biologiyası üçün çox çətin bir mühitdir. Kosmik radiasiya təsiri, dəyişmiş cazibə qüvvəsi, pozulmuş sirkad ritmləri, psixoloji stress və uzunmüddətli təcrid olunma həm qadınlarda, həm də kişilərdə reproduktiv funksiyaya potensial risklər yaradır.

Radiasiya ən ciddi narahatlıqlardan biridir. Atmosferin və maqnit sahəsinin əhəmiyyətli dərəcədə qoruma təmin etdiyi Yerdən fərqli olaraq, astronavtlar qalaktik kosmik şüalara və günəş radiasiyasına məruz qalırlar. Tədqiqatda qeyd olunur ki, reproduktiv toxumalar DNT zədələnməsinə xüsusilə həssasdır və uzun missiyalar zamanı kumulyativ radiasiya təsirinin kişi məhsuldarlığına təsiri müəlliflərin "kritik bilik boşluğu" adlandırdığı bir məsələdir.

Hazırda kosmosda reproduktiv sağlamlıq risklərinin idarə edilməsi üçün geniş şəkildə qəbul edilmiş, bütün sənayeni əhatə edən standartlar mövcud deyil. Tədqiqatçılar missiyalar zamanı təsadüfi erkən hamiləliyin qarşısının alınması, mikrocazibə və radiasiyanın məhsuldarlığa təsirlərinin anlaşılması, Yerdən kənarda gələcəkdə aparılacaq reproduksiya ilə bağlı hər hansı tədqiqat üçün etik sərhədlərin müəyyən edilməsi kimi həll olunmamış sualları vurğulayırlar. Araşdırmanın da qeyd etdiyi kimi, "Əgər nə vaxtsa Yerdən kənarda reproduksiya baş verəcəksə, bu, təhlükəsizliyə, şəffaflığa və etik dürüstlüyə sarsılmaz bir sadiqliklə həyata keçirilməlidir."

Əlavə olaraq, bu xəbər önəmli bir mövzudur. Daha çox xəbər üçün səhifəmizi izləyin.Fikirlərinizi bölüşün!

24 saat