Saturnun halqaları iki peykin toqquşması nəticəsində yaranıb

Saturnun Sirləri: Peyklərin Toqquşması Nəzəriyyəsi

iki ayın toqquşması - Saturnun halqaları iki peykin toqquşması - Günəş sisteminin planetləri arasında Saturn özünəməxsus halqaları və 274 peyki ilə hər zaman insanların təxəyyülünü cəlb edib. Lakin bu yaxınlarda aparılan yeni bir araşdırma, planetin bu günkü mühitini, xüsusən də onun ən böyük peyki olan Titanı formalaşdıran qədim bir toqquşma nəzəriyyəsini yenidən gündəmə gətirir.

“Planetary Science Journal” nəşrində dərc olunmaq üçün qəbul edilmiş tədqiqat, Saturnun halqalarının qeyri-adi dərəcədə gənc olması və Titanın orbiti ilə bağlı qəribəlik kimi çoxdan mövcud olan sirlərə aydınlıq gətirməyə çalışır. SETI İnstitutunun rəhbərlik etdiyi alimlər qrupu, Titanın iki peykin toqquşması nəticəsində yarandığını və bu toqquşmanın təsirinin daha sonra Saturnun gənc halqalarının yaranmasına səbəb olduğu ehtimalını nəzərdən keçirir. Məqalənin ilkin versiyası hazırda “arXiv” portalında yerləşdirilib.

“Kassini” Missiyasının Cavabsız Sualları

Bəşəriyyətin Günəşdən altıncı planet olan Saturna ilk yaxınlaşması 1979-cu ildə NASA-nın “Pioneer 11” kosmik aparatı vasitəsilə baş tutdu. Bir neçə il sonra isə “Voyager 1” və “Voyager 2” aparatları onun yaxınlığından keçid etdi. Lakin Saturnu daha aydın şəkildə bizə göstərən məhz “Kassini” missiyası oldu. Kosmik aparatın 13 illik missiyası ərzində Saturn, onun halqaları və peykləri haqqında Yer kürəsindəki alimlərin təhlil etməsi üçün çox dəyərli məlumatlar toplandı.

Bununla belə, “Kassini”nin göndərdiyi bəzi məlumatlar astronomların uzun müddətdir davam edən inanclarını şübhə altına aldı. Məsələn, Saturnun peykləri arasında bir neçəsinin qeyri-adi, asimmetrik orbitləri mövcud tənliklərə uyğun gəlmirdi. Həmçinin, Saturnun halqaları gözləniləndən xeyli gənc idi. Bundan əlavə, planetin daxili kütləsinin mərkəzdə astronomların güman etdiyindən daha çox cəmləşdiyi ortaya çıxdı. Bu da Saturnun orbital davranışı ilə bağlı elmi konsensusda boşluqların olduğunu göstərirdi.

Cəsarətli Fərziyyə: İtmiş Peykin İzi ilə

2022-ci ildə bir qrup astronom bu uyğunsuzluqların, təxminən 100 milyon il əvvəl – Saturnun gənc halqalarının formalaşdığı dövrdə – planetin bir peykini itirməsi ilə daha məntiqli izah oluna biləcəyini irəli sürdü. Son tədqiqat isə bu fərziyyəni sınaqdan keçirərək, əlavə bir peykin halqaları yaratmaq üçün Saturna kifayət qədər yaxınlaşıb-yaxınlaşmayacağını kompüter simulyasiyaları vasitəsilə yoxlayır.

Tədqiqatçılar qeyd edirlər ki, belə bir toqquşmanın təsiri, şübhəsiz ki, bu gün Saturnun peykləri sisteminin paylanması və xüsusiyyətləri ilə uyğun olmalıdır. Buna görə də, alimlərə düzgün başlanğıc nöqtəsini tapmaqda kömək edən əsas ipucu, simulyasiyalarındakı davamlı anomaliya oldu. Tədqiqatın aparıcı müəllifi və SETI İnstitutunun tədqiqatçısı Matija Çuk verdiyi açıqlamada bildirib: “Saturnun əsas peykləri arasında ən kiçiyi olan Hiperion bizə sistemin tarixi haqqında ən vacib ipucunu verdi”. Məhz əlavə edilmiş qeyri-sabit peyk, mövcud olduğunu bildiyimiz Hiperionu simulyasiyalarda davamlı olaraq sistemdən kənarlaşdırırdı ki, bu da tədqiqatçıların diqqətini çəkdi. Komanda həmçinin Hiperionun orbitinin Titanla bağlı olduğunu, lakin bu orbital bağlılığın cəmi bir neçə yüz illik tarixə malik olduğunu da qeyd edib.

Nəticə: Bir deyil, İki Qədim Peyk

Nəhayət, komanda mümkün bir ssenariyə gəlib çıxdı: bəlkə də bir deyil, iki qədim peyk mövcud olub? “Proto-Titan” adlandırılan peykin daha kiçik “Proto-Hiperion”la birləşməsi, Titanın səthindəki zərbə kraterlərinin azlığını izah edə bilər. Tədqiqatçılar əlavə edirlər ki, əgər daha kiçik bir obyekt birləşmədən əvvəl Titanın orbitinə təsir etmiş olsaydı, Titanın orbiti niyə bu qədər ekssentrik olduğu da məntiqli görünərdi.

Titanla birləşmədən sonra yaxınlıqda qalan qalıqlar isə bir araya gələrək bugünkü Hiperionu – qeyri-adi və qabarıq görünüşü bəlkə də belə bir vəhşi mənşə hekayəsinə yaraşan peyki formalaşdıra bilərdi. Saturnun halqalarına gəlincə, tədqiqatçılar gözləniləndən daha tez-tez Titanın ekssentrik orbitinin planetin daxili peyklərini qeyri-sabitləşdirdiyini aşkar etdikdə təəccübləndilər. Bu, daha kiçik peyklərin orbitlərini pozaraq onları kütləvi toqquşmalarla nəticələnən və halqaları yaradan ekstremal trayektoriyalara məcbur edərdi. Bütün bunlarla yanaşı, komanda indi bu fərziyyəni yoxlamaq üçün 2034-cü ildə Titana çatacaq NASA-nın “Dragonfly” missiyasına ümid bəsləyir. Onlar bildirirlər ki, yeni tədqiqat əsasən simulyasiyalara söykəndiyi üçün “Dragonfly” missiyasından əldə ediləcək yeni məlumatlar fərziyyəni real sınaqdan keçirməyə imkan verəcək.

Qeyd edək ki, bu xəbər vacib bir mövzudur. Daha çox xəbər üçün səhifəmizi izləyin.İndi rəy bildirin!

24 saat