Antarktidanın altındakı nəhəng qravitasiya anomaliyası güclənir

Yerin Kartofu Xatırladan Qravitasiya Sahəsi

Antarktida altındakı qravitasiya çuxuru - Antarktidanın altındakı nəhəng qravitasiya anomaliyası - Yer kürəsi təxminən sferik olsa da, onun qravitasiya sahəsi eyni həndəsəyə malik deyil. Görsel təsvirlərdə bu sahə daha çox üzərində qabarıqlıqlar və çökəkliklər olan bir kartofu xatırladır.

Bu çökəkliklərin, yəni qravitasiya sahəsinin daha zəif olduğu bölgələrin ən güclülərindən biri Antarktidanın altında yerləşir. Antarktida Geoid Çökəkliyi adlanan bu anomaliyanın zamanla necə təkamül etdiyini göstərən yeni modellər, onun dərinliklərdə yatan nəhəng bir varlığın yuxuda olduğu kimi yavaş-yavaş hərəkət edən qaya süxurlarının təsiri ilə daha da gücləndiyini ortaya qoyur.

Florida Universitetindən geofizik Alessandro Forte bildirir: "Əgər Yerin daxili hissələrinin qravitasiyanı və dəniz səviyyəsini necə formalaşdırdığını daha yaxşı anlaya bilsək, böyük buz təbəqələrinin böyüməsi və sabitliyi üçün vacib ola biləcək amillər haqqında fikir əldə edərik."

Geoid Anomaliyasının Tədqiqi Metodu

Yerin qravitasiya sahəsinin qeyri-bərabər, kartofabənzər forması olan geoidin nahamar olmasının səbəbi, qravitasiyanın kütlə ilə əlaqəli olması və planetin daxilindəki kütlə bölgüsünün müxtəlif sıxlıqlı süxur tərkiblərinə görə qeyri-bərabər paylanmasıdır. Bu, səthdə fərqinə varacağınız qədər böyük bir fərq deyil. Xəritələr adətən baş verənləri anlamağımız üçün bu fərqi şişirdir; əgər geoidin aşağı və yuxarı olduğu nöqtələrdə çəkinizi ölçsəniz, fərq cəmi bir neçə qram olardı. Buna baxmayaraq, geoid birbaşa müşahidə edə bilmədiyimiz Yerin dərinliklərindəki proseslərə açılan bir pəncərədir.

Alessandro Forte və onun həmkarı, Fransanın Paris Yer Fizikası İnstitutundan geofizik Petar Glišović, Yerin daxilinə açılan başqa bir pəncərədən – zəlzələlərdən istifadə edərək Antarktida qravitasiya anomaliyasının detallı xəritəsini hazırlayıblar. Zəlzələlərdən yayılan seysmik dalğalar planetin içindən keçərkən fərqli tərkib və sıxlıqlı materiallarla qarşılaşdıqda sürətini və istiqamətini dəyişir.

Forte izah edir: "Təsəvvür edin ki, bütün Yerin kompüter tomoqrafiyasını (KT) edirik, ancaq tibb müəssisələrindəki kimi rentgen şüalarımız yoxdur. Bizim zəlzələlərimiz var. Zəlzələ dalğaları planetin daxilini işıqlandıran 'işıq' rolunu oynayır."

Tədqiqatçılar zəlzələ məlumatlarından istifadə edərək Yerin mantiyasının 3D sıxlıq modelini qurublar və bunu bütün planetar geoidin yeni xəritəsinə çeviriblər. Onlar bu xəritəni peyklər tərəfindən toplanan ən etibarlı qravitasiya məlumatları ilə müqayisə edərək nəticələrin çox yaxın olduğunu müəyyən ediblər.

Geoloji Zamanın Geri Çevrilməsi

İşin asan hissəsi bu idi. Növbəti mərhələ, geoidin 70 milyon il əvvəl, erkən Kaynozoy dövründən bəri necə inkişaf etdiyini qiymətləndirmək üçün zamanı geri çevirmək cəhdi olub. Forte və Glišović öz xəritələrini Yerin mantiyasında baş verən konveksiya proseslərinin fiziki əsaslı modelinə daxil edərək, geoidin bu zaman çərçivəsində necə təkamül etdiyini görmək üçün Yerin daxili geoloji fəaliyyətini geri çəkiblər. Daha sonra, başlanğıc nöqtələrindən modelin bu gün gördüyümüz geoidi yenidən yarada bilib-bilməyəcəyini görmək üçün onu irəli işə salıblar.

Onlar həmçinin modellərinin Həqiqi Qütb Gəzintisi kimi tanınan Yerin fırlanma oxundakı real dəyişiklikləri təkrarlayıb-təkrarlamadığını yoxlayıblar. Model indiki geoidə çatıb və qütb gəzintisi ilə uyğunlaşıb, bu da onun geoidin təkamülünün dəqiq təsvirini təmin etdiyini göstərir.

Anomaliyanın Tarixi və Təsirləri

Nəticələr göstərib ki, Antarktida qravitasiya anomaliyası yeni bir hadisə deyil; ən azı 70 milyon ildir ki, Antarktida yaxınlığında bir qravitasiya çökəkliyi mövcuddur. Lakin bu, statik qalmayıb. Təxminən 50 milyon il əvvəl onun mövqeyi və gücü kəskin şəkildə dəyişməyə başlayıb – bu, qütb gəzintisindəki kəskin əyilmə ilə üst-üstə düşür.

Modelə görə, anomaliya tektonik plitələrin Antarktidanın altına subduksiya etməsi (batması) və mantiyanın dərinliklərinə enməsi nəticəsində yaranıb ki, bu da səthdə planetin qravitasiya sahəsini dəyişdirib. Eyni zamanda, geniş bir isti və yüngül material bölgəsi yuxarıya doğru qalxaraq son 40 milyon ildə daha təsirli olub və geoid çökəkliyini gücləndirib. Maraqlıdır ki, bu, təxminən 34 milyon il əvvəl başlayan Antarktidanın buzlaşması ilə əlaqəli ola bilər.

Buzlaşma ilə Mümkün Əlaqə

Bu, sadəcə fərziyyəyə əsaslanan bir əlaqədir, lakin geoidin maraqlı bir xüsusiyyəti var: o, dəniz səviyyəsini formalaşdırır. Beləliklə, geoid Antarktida ətrafında aşağıya doğru yer dəyişdikcə, yerli dəniz səthi də onunla birlikdə enmiş olardı – bu da potensial olaraq buz təbəqəsinin böyüməsinə təsir edə bilərdi.

Aydındır ki, bu, daha çox sınaq tələb edən bir hipotezdir. Ancaq bu tədqiqat, mantiya konveksiyasından geoidə və qütblərin hərəkətinə qədər müxtəlif geodinamik proseslərin bir-biri ilə necə əlaqəli ola biləcəyini və bir-birinə təsir etdiyini göstərir. Antarktidanın altındakı bu qravitasiya boşluğu çox kiçik olsa da, Yerin dərinliklərindəki ən yavaş proseslərin belə yuxarıdakı dünya üzərində dərin və qalıcı izlər buraxdığının bir xatırlatmasıdır. Yerin qravitasiya sahəsi hələ də kəşf olunmağı gözləyən sirlərlə doludur.

24 saat