Araşdırma: Vulkan püskürməsi Avropada taunun yayılmasına təkan verib

1347-ci ildə Avropanı cənginə alan Qara Ölüm qitə əhalisinin yarıdan çoxunu məhv edərək cəmiyyətləri alt-üst etmiş, müharibələri dayandırmışdı. Yeni araşdırmalar göstərir ki, Avropalılar tərəfindən bilinməyən bir və ya bir neçə vulkan püskürməsi pandemiyanın qitə sahillərinə çatmasını sürətləndirib.

"Communications Earth & Environment" jurnalında cümə axşamı dərc olunan tədqiqatda təsvir edilən nəzəriyyəyə görə, püskürmələr taunu yayan birələrin Avropada yayılmasına şərait yaradan bir sıra hadisələrə səbəb olub.

Püskürmələr bir neçə il ərzində qlobal temperaturu aşağı salaraq Avropada məhsullara təsir edən qəfil iqlim dəyişikliyinə səbəb oldu. Məhsulların yetişməməsi və aclıq qorxusunun artması ilə Florensiya və Venesiya kimi varlı İtaliya şəhər-dövlətləri dünyanın başqa yerlərindən taxıl idxal etməyə başladılar. Və böyük ehtimalla taun infeksiyalı birələr də həmin gəmilərlə gəldi.

Florensiya liderlərinin addımları kütləvi aclığın qarşısını aldı — on minlərlə aclıq qaçqını ora köçdü və şəhər öz vətəndaşları ilə yanaşı onları da qidalandıra bildi. Lakin bu idxallar bilmədən pandemiyanın başlanğıcına səbəb oldu.

Yeni tədqiqatın müəlliflərindən, Almaniyanın Leybnits Şərqi Avropa Tarixi və Mədəniyyəti İnstitutunun orta əsrlər tarixçisi Martin Bauç bildirdi ki, şəhər rəhbərləri bu qədər insana kifayət qədər ərzaq təmin etdikləri üçün öz nailiyyətləri ilə fəxr edirdilər. "Orada hansı təhlükənin olduğunu təsəvvür belə edə bilməzdilər", - o qeyd etdi.

Bu araşdırma, iqlim dəyişikliklərinin insan cəmiyyətlərini və heyvan ekosistemlərini proqnozlaşdırılması çətin yollarla və inanılmaz uzunmüddətli nəticələrlə necə dəyişdirə biləcəyinə dair tarixi bir nümunə təqdim edir.

Tədqiqatçılar on illərdir ki, taunun mənşəyi və yayılması ilə bağlı təfərrüatları müzakirə edib araşdırıblar, lakin bu tədqiqat vulkan püskürməsinin potensial rolunu ətraflı şəkildə açıqlayan ilk işdir. Nottingem Universiteti və York Universitetinin doktorantura sonrası tədqiqatçısı Henri Fellin sözlərinə görə, əvvəlki araşdırmalar iqlim dəyişikliklərinin tarixin müxtəlif dövrlərində taun yayılmasından məsuliyyət daşıya biləcəyini irəli sürmüşdü, lakin əksər tədqiqatlar bu barədə qeyri-müəyyən idi.

"Hesab edirəm ki, bu araşdırma onu idarə edən mexanizmə olduqca spesifik şəkildə toxunduğu üçün çox dəyərlidir", - Qara Ölüm və iqlim dəyişikliyini öyrənmiş, lakin tədqiqatda iştirak etməyən Fell qeyd etdi. "Biz bu limanlardan taxıl ticarətinin artdığını görə bilirik və bunun səbəbi iqlimdir."

Vulkanik Fəaliyyət və Temperaturun Aşağı Düşməsi

Vulkan püskürmələri stratosferə kükürd birləşmələrini buraxaraq planeti soyuda bilər, bu da Yer səthinə çatan günəş işığının miqdarını azaldır. "Bu, hərfi mənada günəş işığının bir hissəsini bloklayaraq soyumaya səbəb olur," Fell izah etdi. Əhəmiyyətli püskürmələrdən sonra bu təsir bir neçə il davam edə bilər.

Yeni tədqiqat üçün XIV əsr vulkanik fəaliyyətini anlamaq məqsədilə tədqiqatçılar ağac halqaları qeydlərini, buz nüvələrindən əldə edilmiş məlumatları və yazılı tarixi müşahidələri nəzərdən keçirdilər. Bütün üç sübut xətti razılaşdı: 1345-1347-ci illər arasında soyuma dövrü və Aralıq dənizi aclığı, taunun Avropada ortaya çıxmasından əvvəl baş verib və onunla üst-üstə düşüb.

Komanda Qrenlandiya və Antarktidada buz nüvələrinin kimyəvi tərkibini araşdırdı, çünki qütb bölgələrindəki buz qatları qar ilk yağdığı zaman kimyəvi maddələri tələyərək bir növ zaman xətti təklif edir. Onlar müəyyən etdilər ki, 1345-ci il son 2000 ildə kükürd üçün ən güclü 18-ci siqnala malik idi. Həmin il stratosferə püskürülən maddənin miqdarı, bu dinamikanın ən yaxşı son nümunəsi olan 1991-ci ildəki Pinatubo dağının püskürməsi zamanı atılan maddənin miqdarını üstələyirdi.

Eyni zamanda, həmin dövrə aid ağac halqalarında stressi və ehtimal olunan soyuq dövrü göstərən "mavi halqalar" adlanan bioloji ləkələr mövcuddur. Mavi halqalar ardıcıl şəkildə görünür ki, bu da son dərəcə nadir bir haldır.

Nəhayət, tədqiqatda qeyd olunur ki, hazırkı Çin, Yaponiya, Almaniya, Fransa və İtaliyadan o dövrə aid yazılı mənbələrdə günəş işığının azaldığı və buludluluğun artdığı bildirilir.

Tədqiqatçılar 1345-ci ildə hansı xüsusi vulkanın və ya vulkanların püskürdüyünü dəqiq müəyyən edə bilmədilər. Lakin onlar püskürmənin baş verdiyi regionu təyin etdilər: "Bu, tropik bir püskürmə olmalıdır", - Bauç vurğuladı. Səbəb isə Yer kürəsinin hər iki qütbündən götürülmüş buz nüvələrində vulkanik sulfatın təxminən bərabər miqdarda olması idi.

Ticarət Yolları və Taunun Yayılması

Yeni tədqiqata əsasən, tarixi qeydlər həmin soyuq dövrdə məhsul qıtlığı və buğda üçün yüksək qiymətləri, İspaniyanın, cənubi Fransanın, İtaliyanın, Misirin və Şərqi Aralıq dənizinin böyük hissələrində ciddi aclığı göstərir.

Bauç qeyd etdi ki, o dövrdə İtaliya şəhər-dövlətləri varlı idi və əsrlər boyu taxıl saxlama sistemləri, eləcə də geniş ticarət şəbəkələri inkişaf etdirmişdilər. Lakin aclıq dərinləşdikcə, onların seçimləri azaldı.

"Onlar 1347-ci ildə həqiqətən də dərk etməyə başlayırlar ki, 'Biz Qara dənizdən idxal etməliyik. Ehtiyaclarımız üçün kifayət qədər taxılın qaldığı son yer odur'," Bauç dedi. "Əlbəttə ki, taunun onlara necə çatdığından xəbərsiz idilər," o əlavə etdi. "1349-cu ilə aid Venesiyadan qeydlərim var və onlar həqiqətən məmnundurlar, deyirlər ki, 'Baxın, son aclıqda Qara dəniz taxılı bizi həqiqətən xilas etdi və bu, çox yaxşı işlədi.'"

Bauç şübhələnir ki, taun böyük ehtimalla Avropaya gec-tez çatacaqdı, lakin vulkan püskürmələrinin başlatdığı hadisələr bu prosesi sürətləndirmişdi. 1347-1353-cü illərdə Avropanın bəzi bölgələrində əhalinin 60%-ə qədəri həlak oldu və bu, tarixi ən ölümcül dövrlərdən birinə çevrildi.

Taunun mənşəyi ilə bağlı əvvəlki tədqiqatlar yazılı mənbələrə, arxeoloji dəlillərə və hətta genetik ipuclarına əsaslanırdı. 2022-ci ildə alimlər müasir Qırğızıstanda — Avropadan xeyli şərqdə basdırılmış cəsədlərdə tauna səbəb olan bakteriyanın DNT dəlilini aşkar etdilər. Qəbir daşları göstərir ki, həlak olanların bir çoxu 1338 və 1339-cu illərdə (taun Avropaya çatmazdan təxminən on il əvvəl) basdırılıb və "vəba"dan ölüblər.

Eyni tədqiqat qrupu həmçinin aşkar etdi ki, bu gün dəfn yerinin yaxınlığındakı Tyan-Şan dağ silsiləsində yaşayan marmotlar bakteriyanın yaxın qohum ştammını daşıyırlar ki, bu da Qara Ölümün başqa yerlərə yayılmazdan əvvəl həmin məkanda ortaya çıxa biləcəyinə dair bir ipucudur.

Fell bildirdi ki, yeni tədqiqat bundan sonra nə baş verdiyini izah edə bilər və müəlliflərin vulkanın günahkar olduğuna dair inandırıcı bir arqument təqdim etdiklərini düşündüyünü əlavə etdi. Taun Avropada ilk dəfə vüsət aldıqdan sonra əsrlər boyu yenidən ortaya çıxaraq insan tarixini yenidən formalaşdırdı.

"Avropa kontekstində bu, tariximiz üçün çox vacibdir," Fell söylədi. "Avropada uzun bir dövrü əhatə edən hər hansı bir araşdırmada taun mütləq olacaq."

24 saat