“Həyatım dayandı”: Long Covid-in bitməyən fəsadları

Suyun Altındakı Azadlıq və Qurudakı Reallıq

Həyatım dayandı Long Covid-in bitməyən - Florida ştatının mərkəzində yerləşən, kristal kimi təmiz Mavi Qrottoya baş vurduğum dərinlikdə, su səthindən 30 fut aşağıdayam. Suyun qucağı və dalğıc kostyumunun sıxlığı arasında qan təzyiqim nəhayət ki, sabitləşir. Tənəffüs aparatımdan aldığım uzun və dərin nəfəslər ürək döyüntülərimi yavaş və sakit saxlayır.

2022-ci ilin aprelində ilk dəfə uzunmüddətli COVID-ə yoluxduğumdan bəri özümü heç vaxt bu qədər yüngül hiss etməmişdim. Quruda tez-tez əlil arabasına və ya gəzinti çərçivəsinə məhkum olduğum halda, su altında bunu – akvalanqla üzmə sertifikatı almağı bacardığım üçün uşaq kimi sevinirəm.

Lakin günün sonunda üzgəclərimi bir kənara qoyanda reallıq bütün ağırlığı ilə üzərimə çökür. Mən 34 yaşında, valideynlərinin yanına köçməyə məcbur olan, Minnesota Universitetində ədəbi agent və müəllim kimi arzuladığı karyerasından vaxtından əvvəl təqaüdə çıxmaqdan başqa çarəsi qalmayan bir qadınam. Tibbi xərcləri ödəmək üçün isə təqaüd yığımlarımı nağdlaşdırmalı olmuşam.

Uzun COVID: Gündəlik Həyatın Ağır Sınağı

Fiziki varlığım xoşagələn deyil. Hər səhər elə bir ürəkbulanma ilə oyanıram ki, yeməyin qoxusu belə məni qusdura bilər. Bədənimi tam hərəkət etdirmək üçün bir saat dartınma hərəkətləri etməliyəm. Əgər 10-12 saat yatmasam, beynim və əzələlərim həyatda qalmaq üçün zəruri olan adi işlərdən başqa heç nəyə gücü çatmayacaq dərəcədə tükənir. Sosiallaşmaq üçün özümü məcbur etdikdə, yorğunluq bədənimi qripəbənzər simptomlarla əzir. Özümə qapandıqda isə intihar düşüncələri bir göbələk buludu kimi beynimdə böyüyür.

Uzun COVID adlanan bu vəziyyətlə yaşamağın çətinlikləri bununla bitmir. Hər ay hazırda yaşadığım Şimali Karolinanın Eşvil şəhərindən Çapel-Hillə dörd saatlıq yol gedirəm. Orada əvvəllər universitetin xüsusi uzunmüddətli COVID klinikası olan reabilitasiya mərkəzində müalicə alıram. Mövcud Tramp administrasiyası dövründə bu vəziyyətlə bağlı federal tədqiqat maliyyələşməsi və koordinasiyası azaldılıb ki, bu da mənim kimi xəstələrin müalicəsini çətinləşdirir. Otelə yerləşdikdən sonra, on dəqiqəlik duş qəbul etmək üçün enerji toplamaq məqsədilə əlavə dörd saat yatıram. Bu qədər uzun müddət bir yerdə, huşumu itirmədən, qıcolma keçirmədən və ya qısamüddətli iflic olmadan ayaq üstə dura bilmirəm. Adətən, bu üç halın kombinasiyası baş verir.

Bu vəziyyətin dözülməz dərəcədə mürəkkəb tərəfi odur ki, o, milyonlarla hərəkətli hissənin birləşməsindən yaranır. COVID-i uzun müddət daşıyanların əksəriyyətində yalnız bir neçə simptom görünsə də, 200-dən çox mümkün simptom mövcuddur və birini müalicə etmək çox vaxt digərinin tarazlığını pozmaq deməkdir. Bir daxili sistem tənzimləmədən çıxdıqda, digərləri də ardınca sıradan çıxmağa meyllidir. Bu domino effekti proqnozlaşdırıla bilən olsa da, onun müalicəsi, qarşısının alınması və ya hətta diaqnozu asan deyil.

Neçə İnsan Niyə Əziyyət Çəkdiyini Bilmədən Yaşayır?

Minnesota Universitetinin yoluxucu xəstəliklərin tədqiqatı və siyasəti mərkəzinin direktoru və Baydenin 2020-ci il keçid dövrü COVID-19 məsləhət şurasının üzvü təyin edilmiş Dr. Maykl Osterholmla söhbət edərkən ondan son bir neçə ildə Uzun COVID mənzərəsinin necə dəyişdiyini soruşuram. O, yoluxma hallarının azalmasına baxmayaraq (bu, əsasən peyvəndlərin effektivliyi ilə bağlıdır), cəmiyyətdə bu qədər qütbləşməyə səbəb olan və insanların şübhə ilə yanaşmağa təşviq edildiyi bir xəstəlik haqqında araşdırma aparmağın çətinliyini vurğulayır.

“Uzun COVID-in nə qədəri sağalma nəticəsində həqiqətən yox olub?” deyə Osterholm sual edir. “Nə qədəri insanlar sadəcə bu haqda danışmağı dayandırdıqları, həyatlarına davam etməyə çalışdıqları üçün itib? Və nə qədər insan heç nəyi olduğunu anlamır? Neçə insan məhdud bir həyat yaşayır, amma bunun səbəbini dərk etmir?”

Osterholmun sözlərinə görə, bu, Uzun COVID-in ən böyük çətinliklərindən biridir: insanları məlumatlandırmaq, xüsusən də geniş yayılmış qorxu təbliğatı, dezinformasiya və insan bədəninin siyasiləşdirildiyi bir dövrdə. O, əlavə edir: “Bəzi məqamlarda, Uzun COVID-in diaqnozundakı çətinlik həm də psixi sağlamlıq anlayışı ilə bağlıdır. Çünki uzunmüddətli xroniki zəiflik insanı düşünməyə vadar edir: bunun nə qədəri mənim beynimdədir?”

Tibbi Baxış: Diaqnoz və Müalicə Üsullarının Mürəkkəbliyi

Osterholm Uzun COVID-in vəziyyətini yuxarıdan müşahidə etdiyi halda, Yel Universitetinin uzunmüddətli COVID üzrə multidissiplinar qayğı mərkəzinin tibbi direktoru Dr. Liza Sanders vaxtını xəstələrlə təkbətək keçirir. O, yaxşı xəbərin olduğunu deyir: insanlar hələ də öz Uzun COVID simptomlarını tanımaqda çətinlik çəksələr də, tibb sahəsi artıq bu problemi daha yaxşı anlayır.

Artıq həkimlər və onların xəstələri üçün simptomların müalicəsi üçün sınaq-yanılma prosesinə başlamaq çox vaxt aparmır. Bu, çətin bir işdir və çox vaxt bir neçə mütəxəssisin iştirakını tələb edir, çünki Uzun COVID adətən bir neçə bədən sisteminə təsir göstərir. Bu, potensial olaraq illərlə davam edə bilən bir işdir və buna görə də mümkün qədər tez başlamaq çox vacibdir. Çünki bəzi xəstələrdə Uzun COVID aradan qalxmır, daha da dərinləşir.

Bədənin Zəifləməsi: Xroniki Yorğunluq Sindromu və Digər Fəsadlar

“Uzun COVID ilə birlikdə ciddi dərəcədə fiziki zəifləmə baş verir,” deyə Sanders bildirir. Bəzi xəstələrdə “COVID gəlir, sizi vurur və siz ME/CFS ilə qalırsınız.” Bu, xroniki yorğunluq sindromunun insanı taqətdən salan bir variantıdır. Digər xəstələrdə Postural Ortostatik Taxikardiya Sindromu (POTS) yaranır – bu, ayağa durduqda ürək döyüntülərinin sürətləndiyi və çox vaxt huşun itirilməsinə səbəb olan bir vəziyyətdir. Bəzilərində isə ortostatik hipotenziya inkişaf edir ki, bu zaman istirahət vəziyyətindəki qan təzyiqi qorxulu dərəcədə aşağı düşür. Mənim kimi bəzilərində isə yuxarıda sadalananların hamısının qarışığı müşahidə olunur.

Sanders deyir: “Beləliklə, gördüyüm xəstələrin çoxu kifayət qədər zəifləmiş olur, çünki onlar başa düşüblər ki, özlərini gücə salanda pis olurlar.” Təəssüf ki, daha az aktiv olmaq insanın məhdudiyyətlərini daha da artırır, bu da öz növbəsində simptomları şiddətləndirərək onları fiziki tənəzzül dövranına salır.

Sanders xəstələrə məsləhət görür: “Bədəninizlə tərəfdaş olun və ürəyinizin və ağciyərlərinizin pisləşməməsi üçün gündəlik həyatınıza müəyyən səviyyədə fəaliyyət inteqrasiya etməyin yollarını tapın.” O, vurğulayır ki, bu “müəyyən səviyyə” çox vaxt olduqca aşağı səviyyədir, əks halda xəstələr bir həftəyə qədər davam edə bilən həddindən artıq yorğunluq simptomlarının kəskinləşməsi olan post-ekzersional halsızlıq riski ilə üzləşə bilərlər.

Tək Başına Mümkünsüz Mübarizə: Dəstəyin Həlledici Rolu

Bu məsləhət mənim şəxsi vəziyyətimlə güclü şəkildə rezonans doğurur. Uzun COVID-ə ilk dəfə yoluxanda dərhal Minnesota Universitetinin müvafiq klinikasına qəbul edildim. Doqquz ay ərzində həftədə üç dəfə ürək fizioterapiyası şəklində aşağı səviyyəli fəaliyyət üçün xəstəxanaya aparıldım. Bədənimin imkan verdiyi qədər, son dörd ildə hər gün bu rejimə sadiq qalmışam. Floridaya səfərimdən altı ay əvvəl isə suyun qaldırıcı qüvvəsinin köməyi ilə üzgüçülüyə başladım. Bu, çox görünməyə bilər – bəlkə də həftədə iki dəfə üzgüçülük taxtası ilə hovuzda iki dövrə vurmaq – amma məlum olur ki, dalğıclıq üçün çox şey tələb olunmur.

Osterholm və Sanderslə danışarkən, erkən dövrdə aldığım tibbi müdaxilə olmasaydı, vəziyyətimin nə qədər daha pis olacağını düşünürəm. Eyni simptomlarla mübarizə aparan bir çox insandan fərqli olaraq, həkimlərin mənim simptomlarımı düzgün qiymətləndirib dərhal mənimlə işləməyə başlaması baxımından nə qədər şanslı olduğumu düşünürəm.

Osterholmun dediyi kimi, Uzun COVID kimi bir xəstəliyi idarə etməyi düşünərkən, “birlikdə nələrə nail ola biləcəyiniz baxımından cəmiyyətinizə baxmaq çox, çox vacibdir.” Akvalanqla üzmə sertifikatı almaq yalnız tibbi və dalğıc komandalarımla birlikdə nail ola biləcəyim bir uğur idi. Düzünü desəm, hər günü yalnız ətrafımda başqaları olduğu üçün başa vura bilirəm – amma məgər belə olmamalıdır? Uzun COVID ilə yaşamağın bir yolu var, onunla suya baş vurmağın bir yolu var, lakin heç kim bu yola təkbaşına çıxa bilməz.

24 saat