Mülki hüquqlar lideri Cessi Cekson 84 yaşında vəfat etdi

Jesse Jackson Həyatla Vidadlaşdı

vətəndaş hüquqları müdafiəçisi Cessi Cekson - Mülki hüquqlar lideri Cessi Cekson - 50 ildən artıq müddətdə ön planda olan və 1988-ci ildə Demokratlar Partiyasından prezidentliyə namizədliyi uğrunda güclü mübarizə aparan Cessi Cekson 84 yaşında vəfat edib. Cekson ailəsinin yaydığı bəyanatda deyilir: “Atamız təkcə ailəmiz üçün deyil, bütün dünyada məzlumların, səssizlərin və diqqətdən kənarda qalanların xidmətində duran bir lider idi”.

“Biz onu dünya ilə bölüşdük, bunun qarşılığında isə dünya bizim geniş ailəmizin bir parçasına çevrildi. Onun ədalətə, bərabərliyə və sevgiyə sarsılmaz inamı milyonlarla insana ruh verdi. Sizdən xahiş edirik ki, onun xatirəsini yaşadığı dəyərlər uğrunda mübarizəni davam etdirməklə yad edəsiniz”.

Ölümün səbəbi açıqlanmayıb. Cessi Cekson on ildən artıqdır ki, proqressiv supranuklear iflicdən (PSP) əziyyət çəkirdi. Ona ilkin olaraq Parkinson xəstəliyi diaqnozu qoyulmuşdu. O, son illərdə iki dəfə COVID-19 səbəbindən xəstəxanaya yerləşdirilmişdi.

İrqi Bərabərlik və Vətəndaş Hüquqları Hərəkatı

1960-cı illərdən bəri vətəndaş hüquqları hərəkatı və Demokratlar Partiyasının siyasətində mühüm fiqur olan Cekson bir zamanlar doktor Martin Lüter Kinqin yaxın silahdaşı olub. O, 2020-ci ilin mayında “The Guardian”a verdiyi müsahibədə demişdi: “Mən cığır açan, yol göstərən idim. Şübhələr, kinayələr və qaradərili bir şəxsin namizədliyi ilə bağlı qorxularla mübarizə aparmalı oldum. Hətta qaradərili alimlər belə, mənim vaxtımı niyə boş yerə sərf etdiyim barədə məqalələr yazırdılar. Qaradərililər belə, bir qaradərili şəxsin qalib gələ bilməyəcəyini söyləyirdilər”.

Onun ikinci prezidentlik yarışından iyirmi il sonra, ilk qaradərili prezident Barak Obama qələbəsini mümkün etdiyi üçün Ceksona təşəkkürünü bildirmişdi. Həmin an Obama da Ceksonun yaşadığı Çikaqo şəhərində qələbəsini qeyd edirdi. Cessi Cekson 12 il sonra həmin anı “tarixdə böyük bir məqam” adlandırmışdı.

COVID-19 pandemiyası zamanı o, səhiyyə xidmətlərindəki bərabərsizliklərə qarşı kampaniya apararaq sual edirdi: “400 illik köləlik, seqreqasiya və ayrı-seçkilikdən sonra afroamerikalıların koronavirusdan qeyri-mütənasib şəkildə ölməsi niyə kimisə təəccübləndirməlidir?” O, həmçinin bütün keçmiş prezidentlərin “ağların üstünlüyü virusuna son qoymaqda və afroamerikalıların üzləşdiyi çoxşaxəli problemləri həll etməkdə” uğursuz olduğunu bildirmişdi.

Gənclik İlləri və Fəallığa Atılan İlk Addımlar

8 oktyabr 1941-ci ildə Cənubi Karolina ştatının Qrinvil şəhərində anadan olan Cessi Cekson seqreqasiyanın hökm sürdüyü cənubda böyüyərkən siyasətə erkən yaşlarından qatıldı. O, yalnız qaradərililərin təhsil aldığı Sterlinq orta məktəbində sinif prezidenti seçilmiş, eyni zamanda atletikada da fərqlənmişdi. 1959-cu ildə İllinoys Universitetinə futbol təqaüdü ilə qəbul oldu. “Chicago White Sox” beysbol komandası gənc Ceksona komandada yer təklif etsə də, o, təhsilinə diqqət yetirməyə qərar verdi.

Kollecdəki ilk ilinin qış tətilində Cekson evinə, Qrinvilə qayıtdı və təhsili üçün lazım olan bir kitabı yalnız ağlar üçün nəzərdə tutulan Qrinvil ictimai kitabxanasından almağa çalışdı, lakin rədd cavabı aldı. Bu hadisə ona dərin təsir etdi. Bir neçə ay sonra, 16 iyul 1960-cı ildə Cekson və yeddi qaradərili məktəbli dinc etiraz aksiyası keçirmək üçün Qrinvil kitabxanasına daxil oldular. Sonradan “Qrinvil Səkkizliyi” kimi tanınan qrup kitabxanada kitab oxuduqdan sonra ictimai asayişi pozma ittihamı ilə həbs edildi və 30 dollarlıq girov müqabilində sərbəst buraxıldı. Nəticədə hakim onların dövlət tərəfindən maliyyələşdirilən bir qurumdan istifadə etmək hüququna malik olduqlarını təsdiqlədi və 1960-cı ilin sentyabrında Qrinvil kitabxana sistemi inteqrasiya olundu.

Cekson ilk ilindən sonra İllinoys Universitetinə qayıtmadı və bunun əvəzinə Qrinsborodakı tarixən qaradərililərin təhsil aldığı Şimali Karolina Kənd Təsərrüfatı və Texniki Kollecinə keçdi. Orada kvoterbek kimi futbol oynadı, qaradərililərin “Omega Psi Phi” qardaşlığının milli zabiti və tələbə birliyinin prezidenti seçildi. Sosiologiya dərəcəsi alarkən, o, eyni zamanda Qrinsborodakı restoranlarda oturaq etiraz aksiyalarında iştirak edərək fəaliyyətini davam etdirdi.

Martin Lüter Kinqin Yaxın Silahdaşı

Kollec illərində Cessi Cekson gələcək həyat yoldaşı Jaklinlə tanış oldu. Onlar 1962-ci ildə evləndilər və daha sonra Santita, Cessi Jr, Conatan Lüter, Yusuf DuBois və Jaklin Jr adlı beş övladları dünyaya gəldi. 2000-ci illərin əvvəllərində isə Karin Stenfordla nikahdankənar münasibətindən Eşli adlı altıncı övladı oldu.

Cekson sonradan onun mentoru olacaq Martin Lüter Kinqlə ilk dəfə 1960-cı illərin əvvəllərində Atlantadakı bir hava limanında tanış olmuşdu. Kinq bir neçə il idi ki, Ceksonun tələbə fəallığını uzaqdan izləyirdi. 1964-cü ildə Cekson Çikaqo İlahiyyat Seminariyasına daxil oldu və eyni zamanda vətəndaş hüquqları hərəkatı ilə əlaqəsini davam etdirdi. Kinqin rəhbərlik etdiyi qeyri-zorakı yürüş iştirakçılarının Alabama ştatının Selma şəhərindəki Edmund Pettus körpüsündə hüquq-mühafizə orqanları tərəfindən döyüldüyü “Qanlı Bazar” hadisəsinin xəbər görüntülərini izlədikdən sonra, Cekson hərəkata qoşulmaq üçün sinif yoldaşları ilə Selmaya yollandı. Ceksonun Selmadakı liderliyindən təsirlənən Kinq ona həmtəsisçisi olduğu “Cənub Xristian Liderlik Konfransı” (SCLC) adlı vətəndaş hüquqları qrupunda vəzifə təklif etdi.

Bir neçə ildən sonra Cekson SCLC-nin “Çörək Səbəti Əməliyyatı”na (Operation Breadbasket) diqqət yetirmək üçün seminariyadakı təhsilini yarımçıq qoydu. Bu, qaradərili kilsələrin gücündən istifadə edərək, keşişləri danışıqlar və boykotlar vasitəsilə şirkətlərə daha çox qaradərili işçi götürmələri üçün təzyiq göstərməyə çağıran iqtisadi ədalət proqramı idi. 1967-ci ildə Cekson “Çörək Səbəti Əməliyyatı”nın milli direktoru oldu və bir il sonra keşiş təyin edildi.

Ceksonun SCLC-də rəhbər vəzifəyə gəlməsindən qısa müddət sonra faciə baş verdi. 4 aprel 1968-ci ildə o, Tennessi ştatının Memfis şəhərindəki Lorreyn Motelinin eyvanının altından Kinqin qətlə yetirilməsinin şahidi oldu. Bu hadisə ömrünün sonuna qədər Ceksonun yaddaşında dərin iz buraxdı. O, 2018-ci ildə “The Guardian”a “Hər dəfə bu barədə düşünəndə sanki yaranın qabığını qoparıram” demişdi.

Prezidentlik Uğrunda Tarixi Mübarizə

Kinqin ölümündən sonra Cekson 1971-ci ilə qədər SCLC-də işləməyə davam etdi və daha sonra qaradərililərin iqtisadi vəziyyətini yaxşılaşdırmaq üçün öz təşkilatını – “İnsanlığı Xilas Etmək Uğrunda Birləşmiş İnsanlar”ı (PUSH) yaratdı. 1984-cü ildə Cessi Cekson Demokratlar Partiyasından prezidentliyə namizəd oldu və Şirli Çizholmdan on ildən çox müddət sonra ümummilli kampaniyaya başlayan ikinci qaradərili şəxs oldu.

O, 1984-cü ildə Kaliforniyanın San-Fransisko şəhərində keçirilən Demokratik Partiyanın Milli Qurultayında dinləyicilərə müraciət edərək demişdi: “Bu gecə biz qüdrətli Tanrıya olan inamımızla, ölkəmizə səmimi hörmət və sevgi ilə bir araya gəlmişik. Missiyamız ac olanı doyurmaq, çılpağı geyindirmək, evsizi evlə təmin etmək, savadsıza təhsil vermək, işsizə iş tapmaq və nüvə yarışı əvəzinə bəşəriyyəti seçməkdir”. O, Demokratlar Partiyasının nominasiyasını keçmiş vitse-prezident Volter Mondeylə uduzdu və yekun seçkidə respublikaçı prezident Ronald Reyqan qalib gəldi.

Mübarizə İrsi və Prezident Azadlıq Medalı

İlk prezidentlik yarışından sonra Cekson səsvermə hüquqları və sosial proqramları təşviq etmək üçün “Milli Göyqurşağı Koalisiyası”nı yaratdı. 1990-cı illərin ortalarında o, iki təşkilatını birləşdirərək təhsil və iqtisadi bərabərliyə yönəlmiş çoxirqli “Göyqurşağı PUSH Koalisiyası”nı formalaşdırdı. Cekson 1988-ci ildə ikinci dəfə prezidentliyə namizədliyini irəli sürdü, güclü nəticə göstərsə də, Massaçusets qubernatoru Maykl Dukakisə məğlub oldu.

2000-ci ildə o vaxtkı prezident Bill Klinton, rəngli dərili insanların imkanlarının artırılmasına yönəlmiş onilliklər boyu davam edən fəaliyyətinə görə Ceksonu ölkənin ən yüksək mülki mükafatı olan Prezident Azadlıq Medalı ilə təltif etdi.

Cekson Kinqin işini irəli apardı və Donald Trampın seçilməsindən “Black Lives Matter” hərəkatının yüksəlişinə qədər Amerikanın təlatümlü yarıməsrlik tarixi boyunca dünya miqyasında vətəndaş hüquqları hərəkatı çərçivəsində ön sıralarda qaldı. 2018-ci ildə o, demişdi: “Doktor Kinq etnik millətçiliyə deyil, çoxirqli, çoxmədəniyyətli vicdan koalisiyalarına inanırdı. O, Trampın qələbəsindən məyus olardı, lakin psixoloji olaraq buna hazır olardı. O deyərdi: 'Ruhumuzu təslim etməməliyik. Bundan təslim olmaq üçün deyil, inamımızı gücləndirmək və mübarizə aparmaq üçün istifadə etməliyik'”.

24 saat