Migros mübarizəsi: Bu etiraz bizə nəyi öyrətdi?

Saxta subpodratçı sistemi

Migros mübarizəsi Bu etiraz bizə - Məsələnin kökü aşağı əməkhaqqına və ağır iş şəraitinə əsaslanan subpodratçı sistemidir. Bu sistem iş həyatında ədalətsizliyin, ayrı-seçkiliyin, həmkarlar ittifaqı hüququnun pozulmasının və istismarın dərinləşməsinə səbəb olur.

Logistika Türkiyənin sürətlə böyüyən, subpodratçı əməyinin, ağır iş şəraitinin və aşağı maaşların hökm sürdüyü bir sektordur. Hətta Migros İcraçı Şurasının sədri anbar fəaliyyətlərinin öz əsas işlərinin bir parçası olduğunu etiraf edib. Ölkənin ən böyük pərakəndə satış şəbəkələrindən biri olmaqla öyünən bir şirkətin, fəaliyyətinin ən ağır yükünü çiyinlərində daşıyan anbar fəhlələrinə minimum əməkhaqqını rəva görməsi isə vəziyyətin ciddiliyini göstərir.

Migros rəhbəri, öz təlimatları altında çalışan anbarları 25 ildir bilərəkdən subpodratçı şirkətlərə həvalə etdiklərini də qəbul edib. O, bir tərəfdən “Logistika-təchizat bizim işimizin çox vacib hissəsidir, anbarlar bizimdir” deyərkən, digər tərəfdən isə əvvəlcə xarici, daha sonra isə yerli subpodratçılarla çalışdıqlarını söyləyib.

Əsas işin ayrılmaz tərkib hissəsi olan anbar fəaliyyətinin saxta bir sövdələşmə ilə subpodratçıya verilməsi şirkətin yüksək vəzifəli şəxsinin izahatı ilə aydınlaşdı. Anbar fəhlələrini ştata götürmədilər, çünki məqsəd daha gərgin və ağır iş şəraiti, daha az hüquq və təşkilatlanmamış işçi qüvvəsi idi. Üstəlik, fəhlələrin zəhməti hesabına subpodratçı şirkətlər də qazanc əldə edirdi.

Nə vaxt ki, anbar işçiləri maaş artımı, ştata keçirilmə və bərabər münasibət tələbi ilə aksiyalara başladılar, Migros rəhbərliyi 25 ildən sonra onları ştata almağa razı oldu. Şirkət uzun müddət işçilərin səsini eşitmək istəmədi. Onlar sosial reallıqları anlamaq əvəzinə, qanunvericiliyin yaratdığı maneələrin və polisin qalxanları arxasında gizlənməyə üstünlük verdilər.

Halbuki fəhlələrin tələbləri konkret və sadə idi. Onlar yalnız müzakirə aparmaq istəyirdilər. Müzakirə isə əmək münasibətlərinin ən fundamental xüsusiyyətidir. Səsini eşitdirmək və müzakirə apara bilmək ümumbəşəri bir hüquqdur. İllərdir həmkarlar ittifaqı üzvü olmaqla fəxr edən şirkət sosial reallıqları dərk edə bilmədi və danışıqlar qapısını açmadı. Bu məqalə yazıldığı vaxt işəgötürənlə müqavimət göstərən işçilərin təmsil olunduğu DGD-SEN həmkarlar ittifaqı arasında danışıqlar üçün ilkin şərait yaranmışdı. Ümid edirik ki, şirkətin günlər sonra müzakirəyə razılaşması qənaətbəxş bir uzlaşma ilə nəticələnəcək.

İşdən çıxarılan fəhlələr geri qaytarılmalıdır

Aksiyalarına böyük ictimai dəstək qazanan fəhlələr mühüm nəticələr əldə etdilər. Bunlardan ən əsası subpodratçı sisteminin ləğvi və işçilərin ştata keçirilməsi oldu. İşçilərin subpodratçı şirkətlər əvəzinə ana şirkətin tərkibinə alınması vacib bir qazancdır. Eyni zamanda, işçilərin maddi hüquqları ilə bağlı tələblərində də əhəmiyyətli irəliləyişin əldə olunduğu görünür. Bu da müqavimətin bir uğuru kimi qeyd edilməlidir.

Fəhlələr müqavimət boyunca “şərəfli razılaşma” variantını həmişə gündəmdə saxladılar. Belə bir razılaşma üçün narahatlıqlar aradan qaldırılmalıdır. Migros 25 il ərzində etdiyi kimi, işi uzatmaq və saxta sövdələşmələr yerinə, açıq mövqe nümayiş etdirməli və işçilərin haqlı tələblərini yerinə yetirdiyini aydın şəkildə bəyan etməlidir.

İndi Migros rəhbərliyi 25 illik saxta əməliyyatın üzrü olaraq lazımi addımları atmalıdır. Bu addımların başında işdən çıxarılan 284 fəhlənin hamısının işə bərpa edilməsi gəlir. Dinc kütləvi aksiya hüququndan istifadə edən fəhlələrə və həmkarlar ittifaqı fəallarına qarşı polis təzyiqi və saxlanılmalar qəbuledilməzdir. Eyni şəkildə, hüquqlarını tələb edən işçilərin işdən azad edilməsi də qanunsuzdur. Migros yeni bir səhifə açmaq istəyirsə, bunun əsas şərti işdən çıxarılan fəhlələrin geri qaytarılmasıdır.

Çıxarılmalı olan dərslər

Migros müqaviməti, Türkiyədəki həmkarlar ittifaqı və kollektiv müqavilə sisteminin xroniki problemlərini üzə çıxardı. 12 Sentyabr dövlət çevrilişindən sonra əmək həyatına geyindirilən “dəli köynəyi”ni bir daha göstərən bu aksiya, fəaliyyət sahələri üzrə qoyulan maneələrin, səlahiyyət və təmsilçilik sisteminin necə bir əngələ çevrildiyini sübut etdi. Türkiyə 12 Sentyabrdan bəri maneələrlə dolu bir fəaliyyət sahəsi ittifaqı məngənəsindədir. Həmkarlar ittifaqları üçün tətbiq edilən baryerlər və səlahiyyət sistemi işçinin iradəsinə zərbə vurur, ittifaq seçmə azadlığını aradan qaldırır.

İşəgötürənlər fəaliyyət sahəsi və iş yeri baryerlərini, eləcə də səlahiyyət sistemini ittifaqlaşmanın qarşısını almaq üçün bir vasitə kimi istifadə edirlər. Türkiyədəki kollektiv müqavilə bağlama səlahiyyəti sistemi ittifaqlaşmanı təşviq etmək üçün deyil, onu əngəlləmək üçün qurulub. Müxtəlif maneələr və tələlərlə dolu bu sistem artıq iflic vəziyyətindədir.

İttifaq baryerləri və özbaşına müəyyən edilmiş fəaliyyət sahələri səbəbindən həmkarlar ittifaqlarının əhəmiyyətli bir hissəsi kollektiv müqavilə bağlama səlahiyyətindən məhrumdur. 2026-cı ilin yanvar ayında 247 işçi ittifaqından yalnız 58-i 1%-lik fəaliyyət sahəsi baryerini keçə bilib.

Bütün bu əngəllərə baxmayaraq təşkilatlanmağı bacaran ittifaqlar isə bu dəfə səlahiyyət etirazları ilə üzləşir. İllərlə davam edən səlahiyyət məhkəmələri ucbatından işçilər kollektiv müqaviləsiz qalır. Bu prosesdən qazanan isə işəgötürənlər olur. Qısacası, işəgötürənlər bir tərəfdən subpodratçılaşdırma və ittifaqlaşmanı əngəlləməklə, digər tərəfdən isə əmək qanunvericiliyinin labirintlərindən istifadə edərək özbaşına bir iş mühiti yaradırlar.

Migros müqaviməti hərəkatının önəmli cəhətlərindən biri də işçiləri kimin təmsil edəcəyi problemidir. Məsələnin düyün nöqtələrindən biri budur. DGD-SEN ittifaqı, anbar işçilərinin 16 nömrəli fəaliyyət sahəsindən 10 nömrəli fəaliyyət sahəsinə keçirilərək ana şirkətə daxil edilməsini, özlərini sıradan çıxarmağa yönəlmiş bir əməliyyat kimi qiymətləndirir və bu dəyişikliyə etiraz edir. İşçilərin ana şirkətə keçirilməsi səbəbindən həmin şirkətdə səlahiyyətli olan Tez Koop-İş ittifaqı isə şirkətlə kollektiv müqavilə danışıqlarını davam etdirdiklərini bildirərək, artıq anbar işçilərinin özlərinə üzv olduqlarını və ya olmalı olduqlarını iddia edir.

Maneələr və fəaliyyət sahəsi labirintləri

Migros müqavimətində işçilərin iqtisadi tələblərində ciddi irəliləyiş əldə olunduğu və indi məsələnin səlahiyyət və təmsilçilik mübahisəsinə çevrildiyi müşahidə olunur. Bu, Türkiyə həmkarlar ittifaqı hərəkatının ən köklü və həssas problemlərindən biridir. Bu mübahisə təkcə ittifaqlar arasında deyil, həm də işəgötürənlərin qanunsuz müdaxilə etdiyi bir məsələdir. Təəssüflər olsun ki, işəgötürənlər işçilərə məxsus olan ittifaq seçmə azadlığının onlar üçün də keçərli olduğunu düşünür və işçilərin seçiminə müdaxilə edirlər. Halbuki bu, Türkiyə Cinayət Məcəlləsinin 118-ci maddəsinə görə həmkarlar ittifaqı fəaliyyətinə mane olma cinayətidir.

Güclənən və işçilərin etimadını qazanan ittifaqların qarşısına idarəolunan ittifaqları çıxaran işəgötürənlər, eyni zamanda səlahiyyət etirazları ilə ittifaqlaşmanın qarşısını almağın müxtəlif yollarına əl atırlar. 1960-70-ci illərdəki mikro ittifaqlar, “çantaçı həmkarlar ittifaqları” bunun ən bariz nümunələridir. Bu günlərdə 60-cı ildönümünü qeyd edən 1966-cı il Paşabahçe tətili və ya məşhur 1968-ci il Derby rezin fabriki müqavimətinin də kökündə səlahiyyət və təmsilçilik məsələsi dayanırdı. İşəgötürənin işçilərin ittifaq seçiminə müdaxiləsi bu böyük fəhlə hərəkatlarına səbəb olmuşdu. Tarixdən dərs almaq lazımdır!

Migros anbar fəhlələrinin ştata alınması səbəbindən bu işçilər artıq 16 nömrəli “gəmiqayırma, dəniz daşımaları, anbar və saxlanc” fəaliyyət sahəsində deyil, 10 nömrəli sahədə hesab olunurlar. Lakin Türkiyədə fəaliyyət sahələri sistemi son dərəcə xaotik və məcburi bir çərçivəyə salınıb.

16 nömrəli fəaliyyət sahəsi də özbaşına tərtib edilib. Məsələn, metal sənayesi sahəsində olmalı olan gəmiqayırma ilə nəqliyyat sahəsində olmalı olan dəniz daşımaları bu sahəyə daxil edilib. Bu dəyişiklik ünvanlı şəkildə, bəzi ittifaqların baryeri keçməsi üçün xüsusi olaraq edilib. Bu sahədə səlahiyyətli üç ittifaq (Deniz-İş, Dok Gemi-İş və Liman-İş) mövcuddur. Hər üçünün üzvlük nisbəti 3%-dən aşağıdır. Hazırda 242 min işçinin çalışdığı bu sahədə 1%-lik baryeri aşmaq üçün təxminən 2400 üzv tələb olunur.

10 nömrəli “ticarət, ofis, təhsil və incəsənət” fəaliyyət sahəsi isə vəkildən satıcıya, müəllimdən anbar işçisinə, sənətçidən ofis işçisinə qədər hər kəsin eyni torbaya doldurulduğu bir “cəhənnəm quyusu”dur. Bu sahədə 4.4 milyon işçi var ki, bu da demək olar ki, bütün işçilərin dörddə birini təşkil edir.

Bu fəaliyyət sahəsində 30-dan çox həmkarlar ittifaqı olmasına baxmayaraq, yalnız üçü (Koop-İş, Tez Koop-İş və Öz Büro-İş) səlahiyyətlidir. İlk ikisinin yüz mindən çox üzvü olsa da, sahədəki təşkilatlanma nisbətləri 3%-dən aşağıdır. Öz Büro-İş ittifaqının təmsilçilik gücü isə 1.2% səviyyəsindədir. 10 nömrəli sahə Türkiyənin ən az təşkilatlanmış sahələrindən biridir. Sektordakı ittifaqlaşma dövlət müəssisələri və bir neçə böyük pərakəndə şirkətlə məhdudlaşır. Market şəbəkələrinin böyük əksəriyyətində isə ittifaq yoxdur.

Sahədəki işçi sayının çox olması səbəbindən 1%-lik baryer 44 min işçiyə bərabərdir. Halbuki Türkiyədə 40 mindən çox üzvü olan ittifaqların sayı çox azdır. Bu vəziyyət sahədəki bir çox ittifaqın baryeri aşmasını qeyri-mümkün edir. Səlahiyyət və təmsilçilik mübahisələrinin ən gərgin yaşandığı sahələrdən biri də məhz budur. Bir tərəfdən işəgötürən və hökumət müdaxilələri, digər tərəfdən isə ittifaqlararası rəqabət səbəbindən bu sahədə ittifaq dəyişdirmə halları yüksəkdir.

Sahənin ən köklü və səlahiyyətli ittifaqlarından olan Tez Koop-İş rəhbərliyinin səhvləri, çatışmazlıqları və zəif cəhətləri səbəbindən ictimaiyyətdə ciddi bir reaksiya olduğu müşahidə edilir. Bu reaksiyalar haqlıdır. Bu prosesdən Tez Koop-İş ittifaqının da mühüm dərslər çıxarması vacibdir. Migros müqaviməti sayəsində ittifaq daxili demokratiya, şəffaflıq və nəzarət məsələlərinin yenidən gündəmə gəlməsi və müzakirə edilməsi çox yerindədir. Qəbuledilməz ittifaq təcrübələrinin qarşısı alınmalı və onların təkrarlanmasına yol verilməməlidir.

Ciddi və əhatəli tənqid və təmizlənmə şərtdir. Lakin diqqət yetirilməli olan məqam şeytanlaşdırmadan qaçınmaqdır. Bu, yalnız kapitalın maraqlarına xidmət edər. Tez Koop-İş ittifaqının prosesin mühüm bir tərkib hissəsi olduğunu unutmadan hərəkət etmək lazımdır.

Həll yolu: fəhlənin tərəzisi

Türkiyədə sinfi həmkarlar ittifaqı ənənəsinin işəgötürənlərin səlahiyyət və təmsilçilik müdaxilələrinə qarşı hazırladığı ən vacib üsul referendumdur. Referendum işçilərin ittifaq seçimini ən sadə şəkildə ortaya qoyan bir yoldur. Bu, fəhlənin tərəzisidir. Ancaq bu tərəzidə çəkilməyə cəsarət edənlər təsirli bir mübarizə apara bilərlər.

Migros müqaviməti, işçilərin iqtisadi və sosial tələbləri ilə yanaşı, kollektiv əmək hüququnun qanqrenaya çevrilmiş bir problemini yenidən ortaya çıxardı: səlahiyyət və təmsilçilik! Bu məsələyə yalnız texniki bir problem kimi baxmaq olmaz. Bu məsələ fəhlələrə zərər verməyəcək şəkildə həll edilməli və onların bu prosesdəki qazanclarına mane olmamalıdır. Bu, bir legitimlik və ittifaq seçmə azadlığı məsələsidir. Anbar fəhlələrinin mübarizəsi, Türkiyədəki həmkarlar ittifaqı səlahiyyət və təmsilçilik sisteminin xroniki çıxılmaz vəziyyətini aydın şəkildə göstərdi. Qanunvericilikdəki əngəllərlə qurulmuş bu ağır və qanunsuz struktur artıq dəyişdirilməlidir.

Migros anbar işçilərinin bu aksiyasından dərs çıxarılaraq həmkarlar ittifaqı sistemində köklü dəyişikliklərə gedilməlidir. Artıq Türkiyənin qanqrenaya çevrilmiş ittifaqçılıq və kollektiv müqavilə sisteminə cərrahi müdaxilə etməyin vaxtı çatıb. Təmsilçilik mübahisəsini işçinin iradəsi ilə həll etmək lazımdır. Bunun adı referendumdur. Digər tərəfdən, baryerli sistemə də son qoyulması şərtdir. Həmkarlar ittifaqı demokratiyasını qoruyacaq köklü tədbirlərin zamanı çoxdan keçib.

Qanunvericiliyin minalanmış səlahiyyət və təmsilçilik labirintləri, baryerli-məcburi fəaliyyət sahəsi ittifaqı buxovu korrupsiyanı və idarəolunan ittifaqçılığı da bəsləyir. Referendum və baryerlərin ləğvi həmkarlar ittifaqı demokratiyasının inkişafı üçün də həyati əhəmiyyət daşıyır.

Migros müqaviməti Türkiyədə logistika sektorundakı dəhşətli iş şəraiti ilə yanaşı, ənənəvi kollektiv müqavilə və ittifaqçılıq sisteminin dərin böhranını da açıq şəkildə ortaya qoydu. Təkcə bu səbəbdən belə, Migros anbar işçilərinə təşəkkür borcluyuq. Təşəkkürlər sizə!

Qeyd edək ki, bu xəbər vacib bir mövzudur. Daha çox xəbər üçün səhifəmizi izləyin.İndi rəy bildirin!

24 saat