Milyarderlərin təhlükəli “dizayner körpə” planı: Təkamülü pulla sürətləndirmək cəhdi

Yeni Dövrün Pioneri: Dizayn Körpələr Həqiqətə Çevrilir

Milyarderlərin təhlükəli dizayner körpə planı - Bütün yeni valideynlər kimi, Artur Zey və onun partnyoru Çeyz Popp da bir aylıq övladları Daksın dünyanın ən mükəmməl körpəsi olduğunu düşünürlər. Onlar oğullarının sağlamlığından, şən əhvalından və hətta bez səpgisinin olmamasından qürurla danışırlar.

Lakin əksər valideynlərdən fərqli olaraq, Zey və Popp övladlarının bu üstünlüklərini yalnız öz atalıq instinktləri ilə əlaqələndirmirlər. Keçən ilin mart ayında onların qarşısında bir seçim var idi: Zeyin sperması və donor yumurtasından yaradılmış altı embriondan birini surroqat ananın bətninə yerləşdirmək. Genetik analiz onlara həyat qabiliyyətli embrionların gələcək boyları, zəka səviyyələri və bir çox sağlamlıq göstəriciləri haqqında proqnozlar təqdim etmişdi.

Beləliklə, Zey və Popp ilk övladlarının hansı embrion olacağını seçdilər və bununla da balaca Daksı kommersiya yevgenikasının cəsarətli yeni dünyasında bir pionerə çevirdilər.

29 yaşlı ibtidai sinif müəllimi Popp, körpəsini çiyinlərinə alaraq Daksda gördükləri hər şeyin qərarlarının doğruluğunu təsdiqlədiyini deyir: “Daksa baxanda görürəm ki, o, ümumilikdə özünü yaxşı hiss edir, mənə çox sağlam görünür. İnsanlar ona dizayn körpələr deyəndə, mən bunu böyük bir iltifat kimi qəbul edirəm: bəli, o, dizayn körpədir və biz bununla fəxr edirik, o da fəxr etməlidir”.

Hazırda evdə atalıq məzuniyyətində olan 41 yaşlı texnologiya məhsulları meneceri Zey isə kaş ki, onun da valideynlərinin vaxtilə ona daha əzələli olmaq kimi üstün xüsusiyyətlər verə biləcək texnologiyalara çıxışı olardı deyir. “Əgər övladınızın həyatına daha yaxşı təsir etmək imkanınız varsa, düşünürəm ki, bu, məsuliyyətli və şəfqətli bir addımdır”, – o, Daily Mail-ə müsahibəsində bildirib.

Silikon Vadisinin "Super İnsan" Arzusu və Genetik Seçim

Genetika mütəxəssisləri zəka, psixi sağlamlıq və boy kimi xüsusiyyətlər üçün embrionların skrininqinin effektivliyini şübhə altına alsalar da, bu xidmət hazırda ağlasığmaz qiymətlərə təklif olunur. Araşdırma və inkişaf işlərinin böyük bir hissəsi, təkmilləşdirilmiş insanlardan ibarət super irq yaratmaq həvəsində olan Silikon Vadisi texnologiya maqnatları tərəfindən maliyyələşdirilir.

Nyu-York Universitetinin Grossman Tibb Məktəbinin tibbi etika şöbəsinin rəhbəri Artur Kaplan deyir: “Onların əksəriyyəti sizin və ya mənim başıma gələcəklərdən narahat deyil. Onları Silikon Vadisində öz nəsil artırmaları ilə nə baş verəcəyi maraqlandırır. Onlar düşünürlər ki, bəlkə də Marsa səyahət edib sağ qalmaq üçün bədənimizi genetik cəhətdən dəyişdirməsək, bunu bacarmayacağıq. Bəlkə də süni intellekt bəşəriyyəti məhv edəcək, çünki o, çox ağıllıdır, ona görə də süni intellektin hiylələrindən xəbərdar olmaq üçün bizə bir qrup insana ehtiyac var”.

Bu, sanki distopik bir elmi fantastika hekayəsidir: genetik cəhətdən yoxlanılmış və ya təkmilləşdirilmiş insanlar sinfi, bu texnologiyaya çıxışı olmayan və ya onu almağa gücü çatmayan genetik cəhətdən “aşağı” bir təbəqə üzərində hökmranlıq edir. Bu səhnə İtan Houkun baş rolda oynadığı 1997-ci il istehsalı olan “Qattaka” elmi-fantastik filmində əvvəlcədən təsvir edilmişdi.

Filmdə elita, valideynlərindən ən yaxşı genləri miras almaq üçün skrininqdən keçirilir, təbii yolla doğulmuş “əlil” təbəqəsinin isə yüksək peşələrə yiyələnməsi qadağan edilir. Bu, yevgenikanın bərabərsizliyi necə gücləndirə biləcəyinə dair bir xəbərdarlıq olmalı idi, lakin onun bir çox konsepsiyası artıq reallığa çevrilib.

Gen Redaktəsinin Təhlükəli Suları: Çinli Alimin Təcrübəsi

2018-ci ildə çinli alim He Jiankui, HİV-ə qarşı immuniteti olan uşaqlar yaratmaq üçün üç embrionun DNT-sini uğurla dəyişdirdiyini iddia edərək ilk gen redaktəli körpələri yaratdığını bəyan etdi. Özünü “Çinli Darvin” və “Çində Oppenheymer” adlandıran He, tibbi qaydaları pozduğuna görə Çin hakimiyyəti tərəfindən üç il həbs cəzasına məhkum edildi və Pekin reproduktiv hüceyrələrdə hər hansı bir gen redaktəsini qadağan etdi.

O, 2022-ci ildə azadlığa buraxıldı və embrionlarda Altsheymer kimi xəstəlikləri aradan qaldırmaq üçün tədqiqatlarını davam etdirməkdə qərarlı olduğunu bildirdi. Lakin o, bu elmi qeyri-tibbi məqsədlər üçün istifadə etmək istəyənlərə sərt bir xəbərdarlıq etdi.

“Son zamanlar Silikon Vadisindəki bəzi milyarderlər insan zəkasını, xüsusən də körpələrdə artırmağa çalışırlar”, – o, WIRED-ə bildirib. “Düşünürəm ki, bu, nasistlərin yevgenika təcrübəsidir. Bu dayandırılmalıdır. Milyarderlər üçün insan zəkasını artırmaq istəyən alimlər həbs olunmalıdır”.

Milyonlarla Dollar Sərmayə: Gen Texnologiyası Startapları

He Jiankui-nin hansı milyarderlərə və ya startaplara istinad etdiyi aydın deyildi. Lakin insan embrionları üzərində tədqiqatların dünyanın əksər yerlərində qadağan olmasına baxmayaraq, Silikon Vadisi tərəfindən dəstəklənən ən azı üç şirkət embrion redaktəsini araşdırır. ABŞ-da körpə olmaq niyyəti ilə embrionlarda genlərin redaktəsi qadağandır.

Şirkətlər irsi xəstəlikləri aradan qaldırmaq üçün tibbi məqsədlərlə gen redaktəsi imkanlarını araşdırdıqlarını iddia etsələr də, akademik icma buna şübhə ilə yanaşır. Kaliforniya Universitetinin Berkli şəhərindəki İnnovativ Genomika İnstitutunun direktoru Fyodor Urnov deyir: “Embrion redaktorları” bu texnologiyanı genetik xəstəliklərin ictimai səhiyyə problemini həll etmək üçün istifadə etməkdən danışanda özlərini və ictimaiyyəti aldadırlar. Onların yeganə məqsədi “körpə təkmilləşdirməsidir”. Bu, texniki cəhətdən təhlükəli və dərin əxlaqsızlıqdır”.

San-Fransiskoda yerləşən “Preventive” startapı reproduktiv gen redaktəsi sahəsindəki tədqiqatları üçün 30 milyon dollar vəsait toplayıb və OpenAI-nin baş icraçı direktoru Sem Altman və onun həyat yoldaşı, eləcə də Coinbase-in həmtəsisçisi Brayan Armstronq tərəfindən dəstəklənir. Armstronq X sosial şəbəkəsində yazmışdı ki, o, gələcəkdə genetik test və embrion redaktəsi kimi texnologiyaların “təkamülü sürətləndirəcəyi” “Qattaka” tipli süni mayalanma klinikaları təsəvvür edir.

“Preventive”in qurucusu Lukas Harrinqton Daily Mail ilə hazırkı tədqiqatlarını müzakirə etməkdən imtina etsə də, He Jiankui-yə cavab verib: “Biz He Jiankui-nin son ictimai bəyanatlarından, xüsusən də əvvəlki işinin düşüncəsiz və qeyri-etik təbiətinə görə peşmançılıq hissi keçirmədiyini nəzərə alaraq, embrion redaktəsini yenidən davam etdirmək niyyətindən dərin narahatlıq keçiririk. İrsi genom redaktəsi real potensial risklər yaradır və bu sahədəki hər hansı məsuliyyətli cəhd ciddi, şəffaf preklinik təhlükəsizlik tədqiqatları ilə başlamalıdır”.

Etik Dilemmalar və Potensial Risklər

Kaplanın sözlərinə görə, risklər sağlam genlərin səhvən hədəf alınması və ya DNT-nin gözlənilməz nəticələrə yol açacaq şəkildə pozulmasıdır.

Bundan başqa, etik dilemmalar da mövcuddur: nəyin tibbi məsələ, nəyin isə təkmilləşdirmə olduğuna kim qərar verəcək? Hansı genetik xüsusiyyətlər yaxşı, hansılar pisdir? Bu texnologiya bərabərsizliyi daha da dərinləşdirəcəkmi? Avtoritar hökumətlər bundan sui-istifadə edə bilərmi? Bəs bir səhv edilərsə və bu səhv gələcək nəsillərə ötürülərsə nə olacaq?

Artıq Mövcud Olan Genetik Skrininq Xidmətləri

Embrionlarda gen redaktəsinin reallığa çevrilməsinə onilliklər olsa da, artıq genetik skrininq təklif edən bir neçə şirkət ortaya çıxıb.

“Nucleus Genomics” şirkəti Nyu-York metrosunu “Ən Yaxşı Körpəniz Olsun” şüarı ilə plakatlarla bəzəyib. Dəstəkçiləri arasında PayPal-ın qurucusu Piter Tilin də olduğu bu şirkət sızanaq, saç rəngi, kişilərdə saç tökülməsi, narahatlıq və alkoqol asılılığı kimi xüsusiyyətləri analiz edir.

Valideynlər Artur Zey və Çeyz Popp isə ötən ildən fəaliyyətə başlayan “Herasight” adlı şirkətə müraciət ediblər. 50,000 dollarlıq qiymət etiketi ilə “Herasight” embrionları analiz edərək valideynlərə zəka səviyyəsi və boy kimi gələcək xüsusiyyətlər, eləcə də şizofreniya, psoriaz və 2-ci tip diabet kimi risk faktorları haqqında məlumat verə biləcəyini iddia edir.

Gələcəyin Cəmiyyəti: Üstünlər və Geridə Qalanlar?

“Herasight”ın tədqiqat və kommunikasiya direktoru Conatan Anomali, “yevgenika” kimi terminlər üzərindəki həyəcanlı ritorikanın hökumətlərin valideynlərin övladlarının genetik quruluşunu seçməsinə mane olan bir mühit yaratmasından narahatdır. “Bu sözü sadəcə təhrik etmək üçün yersiz istifadə etməyə dəyməz. Digər tərəfdən, biz sözlərə deyil, əxlaqi prinsiplərə diqqət yetirməliyik. Və burada risk altında olan əxlaqi prinsip fərdi muxtariyyətdir”, – o deyir.

Süni mayalanma yolu ilə əldə edilən embrionların xromosom anomaliyaları və oraq hüceyrəli anemiya, kistik fibroz və Hantinqton xəstəliyi kimi irsi xəstəliklərə səbəb olan tək gen mutasiyaları üçün skrininq texnologiyası onilliklərdir mövcuddur. Bu, zəiflədici xəstəliklərin uşaqlara ötürülməsinin qarşısını almaq üçün irsi risk faktorları olan insanlara müntəzəm olaraq təklif edilir.

Bununla belə, Urnov bildirir ki, “Herasight”ın yoxladığı bir çox xəstəlik və xüsusiyyət poligenikdir, yəni onlar bir çox fərqli genlə əlaqəlidir. Bu da hər hansı bir nəticəni müəyyən etməyi və etibarlı şəkildə proqnozlaşdırmağı “demək olar ki, qeyri-mümkün” edir.

Anomali bununla razılaşmır. O deyir ki, “Herasight” dünyanın müxtəlif insan biobanklarından məlumatlara çıxışa malikdir və təklif etdikləri xüsusiyyətlər üçün genetik variantları müəyyən etmək məqsədilə ən azı yarım milyon insanın genomunu təhlil edib. “Qısa müddətdə elm çox sürətlə inkişaf etdi və inkişaf etməyə davam edəcək”.

O, hazırda bu cür xidmətlərin varlıların imtiyazı olduğunu etiraf edir və müştəri siyahısında bir neçə tanınmış milyarderin olduğunu söyləyir, lakin proseslər daha az əmək tələb etdikcə qiymətin aşağı düşəcəyinə ümid edir.

Zey gələcəkdə genetik cəhətdən təkmilləşdirilmiş və təkmilləşdirilməmiş insanlar arasında potensial bir bölünmənin ola biləcəyini düşünür, lakin inanır ki, “qalxan bir dalğa bütün gəmiləri qaldırar” və daha ağıllı insan qrupu bəşəriyyətin daha yaxşı olmasına kömək edəcək. O, körpə Daksın da ən yaxşılar arasında olacağına əmindir. O və Popp ən yaxşı uzunömürlülük proqnozu olan embrionu seçsələr də, zəka səviyyəsi göstəricisi də kifayət qədər yüksək idi. “Onun parlaq zəkaya sahib olacağına dair gözləntimiz varmı? Bəli”, – Zey deyir.

Zey və Popp bu texnologiyaya “Herasight” üçün ilkin konsept sübutu olaraq pulsuz çıxış əldə etsələr də, Kaplan inanır ki, özlərinə üstünlük almaq istəyən çox sayda super varlı var – hətta onlara sadəcə bir ümid qırıntısı satılsa belə. “Sadəcə insanların Vaşinqtonda və ya Nyu-Yorkda dəbdəbəli özəl məktəb üçün nə qədər pul xərclədiyinə və bağça üçün 90,000 dollar ödədiklərinə baxın. Beləliklə, insanlar bazarın olub-olmadığını soruşduqda, cavab bəli-dir – hətta kiçik bir üstünlük əldə etmək bəziləri üçün cəlbedicidir”.

24 saat