Xəstə körpə qarışqalar koloniyanı qorumaq üçün turşu ilə zəhərlənmək istəyir

Xəstə Qarışqa Balaları Koloniyanı Qorumaq üçün Öz Ölümlərini Çağırır

Yeni tədqiqat göstərir ki, ölümcül xəstə qarışqa balaları (pupları) digər qarışqalara onları öldürmələrini bildirir. Bu davranış, potensial olaraq, qarışqa koloniyasını infeksiyadan qoruyur. "Nature Communications" jurnalında bu gün dərc olunan araşdırmada, tədqiqatçılar Lasius neglectus növünə aid qarışqa puplarının yetkin fərdləri özlərini məhv etməyə vadar edən bir kimyəvi siqnal aktiv şəkildə istehsal etdiyini aşkar edib. Bu tapıntılar qarışqa koloniyasının sadəcə bir icma deyil, tək bir varlıq kimi fəaliyyət göstərən bir superorqanizm kimi qəbulunu daha da möhkəmləndirir.

Qarışqalarda Fədakarlıq Nümunəsi

Tədqiqatçılar qeyd edir ki, "xəstə fərdlər çox vaxt xəstəliklərini qrup üzvlərindən gizlədir, bununla da sosial təcrid və ya aqressiyanın qarşısını alırlar". Digər tərəfdən, yetkin xəstə qarışqaların xəstəliyin yayılmaması üçün koloniyanı tərk etdikləri də sənədləşdirilmişdir. Lakin puplar barama içərisində olduqları üçün hərəkətsizdirlər və bu seçimi edə bilmirlər. Beləliklə, onlar kifayət qədər radikal bir strategiyaya əl atırlar – əslində özünü məhv etməyə çağıran bir kimyəvi siqnal yayırlar.

Tədqiqatın həmmüəllifi və Avstriya Elm və Texnologiya İnstitutunda (ISTA) Cremer Qrupunun rəhbəri Sylvia Cremerin sözlərinə görə, "ölümə yaxınlaşan yetkin qarışqalar yuvanı tərk edərək çöldə ölürlər. Eyni şəkildə, göbələk sporlarına məruz qalmış işçi qarışqalar sosial məsafə saxlayırlar. Lakin bu, yalnız hərəkətli fərdlər üçün mümkündür. Koloniyanın içərisindəki qarışqa sürfələri, toxumadakı yoluxmuş hüceyrələr kimi, böyük ölçüdə hərəkətsizdir və bu imkandan məhrumdurlar".

İşçi qarışqalar siqnalı aldıqdan sonra pupları baramadan çıxarır, onlara deşiklər açır və formik turşusu – öz istehsalı olan bir dezinfeksiyaedici kimi fəaliyyət göstərən antimikrob zəhər vururlar. Bu, patogenləri məhv edir, lakin pupları da öldürür.

Əvvəlki araşdırmalar işçi qarışqaların xəstə pupları tanıya və yuvanı zərərsizləşdirmək üçün onları öldürə bildiyini göstərsə də, elm adamları passiv işarələrin, yoxsa xəstə pupların qəsdən siqnal verməsinin bu dinamikanı başlatdığını bilmirdilər. Məsələyə aydınlıq gətirmək üçün yeni tədqiqatın arxasında duran elm adamları Lasius neglectus qarışqalarını göbələk patogeni ilə yoluxdurdular.

Qoxu ilə Xəbərdarlıq Sistemi

Təcrübə zamanı xəstə işçi puplar yetkin qarışqalara onları məhv etməyi xəbərdar edən dəyişdirilmiş bədən qoxusu (kimyəvi siqnal) yaydılar. Bu siqnalı yalnız yetkin işçi qarışqaların yaxınlığındakı xəstə qarışqalar istehsal edirdi ki, bu da işarənin sadəcə immun reaksiya və ya infeksiyanın yan təsiri olmadığını göstərir. Tədqiqatçılar bu qoxunu sağlam puplara tətbiq etdikdə, onlar da məhv edildi, bununla da kimyəvi maddənin reaksiyanı işə salmaqdakı rolunu təsdiqlədilər.

İşçilər bütün qarışqa koloniyası içərisindəki xüsusi pupları məhv etdiyi üçün "qoxu sadəcə yuva kamerasından yayıla bilməz, birbaşa xəstə pupla əlaqəli olmalıdır" deyə tədqiqatın həmmüəllifi, Vürsburq Universitetindən kimyəvi ekoloq Thomas Schmitt izah edib. "Müvafiq olaraq, siqnal uçucu birləşmələrdən deyil, pupların bədən səthindəki uçucu olmayan birləşmələrdən ibarətdir."

Koloniyalar texniki olaraq bir çox fərdi qarışqadan ibarət icmalar olsa da, onlar tək bir superorqanizm kimi fəaliyyət göstərirlər. Koloniyadakı qarışqalar bədənimizdəki hüceyrələr kimidir. Məsələn, qarışqa kraliçaları nəsil törətməyə cavabdehdir, qeyri-məhsuldar işçilər isə koloniyanın saxlanmasına və sağlamlığına. Eyni şəkildə, bizim cinsi hüceylərimiz nəsil törətməyə cavabdehdir, somatik hüceyrələrimiz isə bütün digər vacib vəzifələri yerinə yetirir. Bu xətt üzrə, ölümcül xəstə puplardan gələn siqnallar bədənimizin hüceyrələrinin immun hüceyrələrimiz üçün "məni tap və ye" adlanan kimyəvi siqnal buraxmasına bənzəyir, hansılar ki, siqnal verən hüceyrələri infeksiya riskini aradan qaldırmaq üçün müəyyən edib məhv edirlər.

Fədakarlıq və Koloniyanın Sağlamlığı

Qarışqalar üçün, "ilk baxışdan fədakarlıq kimi görünən şey, əslində siqnal verənə də faydalıdır: o, bir çox geni bölüşdüyü yuva yoldaşlarını qoruyur. Ölümcül infeksiyaları barədə qarışqa koloniyasını xəbərdar etməklə, ölümcül xəstə qarışqalar koloniyanın sağlam qalmasına və qız koloniyaları istehsal etməsinə kömək edir, bu da siqnal verənin genlərini dolayısı ilə növbəti nəsilə ötürür" deyə araşdırmanın ilk müəllifi, ISTA-da davranış ekoloqu Erika Dawson izah edib. Əgər ölümcül xəstə bir qarışqa sağlam olduğunu iddia etsəydi və ölsəydi, yoluxucu ola bilər və bütün qarışqa koloniyasını təhlükə altına ala bilərdi.

Maraqlıdır ki, tədqiqatçılar ana qarışqa puplarının kimyəvi siqnal yaydığını müşahidə etmədilər. Onlar işçi puplardan daha güclü immun müdafiəyə malikdirlər və infeksiyanı müstəqil şəkildə məhdudlaşdıra bilirlər. Lakin işçi puplar infeksiyaya nəzarət edə bilmədilər və koloniyanı xəbərdar etdilər.

Xəstə puplar siqnalı yalnız infeksiya nəzarətə alınmaz vəziyyətə gəldikdə yayır, bu da digər qarışqaları real təhlükə vəziyyətlərində müdaxilə etməyə imkan verir, eyni zamanda sağala biləcək pupların məhv edilməsinin qarşısını alır. "Fərd və koloniya səviyyələri arasında bu dəqiq koordinasiya bu altruistik xəstəlik siqnalını bu qədər effektiv edir" deyə Cremer yekunlaşdırıb.

24 saat