İran təyyarəsini döyüşkən komandan vurdu

Mülki Təyyarələrin Vurulması: Qlobal Təhlükəsizlik Dilemması

İran yolcu uçağını - İran təyyarəsini döyüşkən komandan vurdu - Mülki aviasiya sektorunda təhlükəsizlik və təmir ən vacib məsələlərdən biridir. Hava yolları təyyarələrinin hər hansı bir qəzaya uğramaması üçün çoxsaylı tədbirlər görsə də, bəzi hallarda görülən tədbirlər aciz qalır. Bu hallardan biri də mülki təyyarələrin hərbi müdaxilələrlə vurulmasıdır. 2014-cü ildə Malayziya Hava Yollarına məxsus MH17 reys nömrəli təyyarə Ukrayna üzərində vuruldu və 298 nəfər həlak oldu. Oxşar bir hadisə 2020-ci ildə İranda yaşandı; Tehrandan qalxan Ukrayna Beynəlxalq Hava Yollarına məxsus sərnişin təyyarəsi hava hücumundan müdafiə raketi ilə vuruldu. Həmin hadisədə 176 nəfər həyatını itirdi. Bu hadisələrə dair ən son nümunə 2024-cü ildə Rusiyada baş verdi. Azərbaycan Hava Yollarına məxsus sərnişin təyyarəsi Rusiyanın Qroznı şəhərinə enməyə cəhd edərkən vuruldu. Vurulduqdan sonra Xəzər dənizini keçərək Qazaxıstana keçən təyyarə Aktau Hava Limanı yaxınlığında 62 sərnişin və 5 ekipaj üzvü ilə birlikdə düşdü. Qəza nəticəsində iki pilot da daxil olmaqla 38 nəfər həyatını itirdi, 29 sərnişin isə sağ qaldı. Bu hadisələr bir çox insan üçün şokedici olsa da, ilk deyildi. Mülki aviasiya tarixində keçmişdə də hərbi sistemlərlə vurulmuş mülki təyyarələr mövcuddur. Bu hadisələrin başında 3 iyul 1988-ci ildə ABŞ döyüş gəmilərindən atəşlənən raketlərlə İrana məxsus bir Airbus A300 tipli sərnişin təyyarəsinin vurulması gəlir.

Fars Körfəzindəki Gərginlik

Təqvim 1988-ci ili göstərəndə, Orta Şərq bu gün olduğu kimi, o zaman da gərgin bir atmosferə malik idi. İran və İraq arasında 1980-ci ildə başlayan müharibə bütün şiddəti ilə davam edirdi və iki ölkə 1984-cü ildən etibarən Fars Körfəzində bir-birlərinin neft tankerlərinə hücum etməyə başlamışdı. İki ölkənin quruda qarşılaşması, dünyanın qalan hissəsi üçün bəlkə də çox əhəmiyyətli deyildi. Lakin dünya neft ticarəti baxımından olduqca əhəmiyyətli bir bölgə olan Fars Körfəzində neft tankerlərinin vurulmağa başlaması, ABŞ başda olmaqla bir çox ölkə üçün qəbuledilməz bir vəziyyət kimi görünürdü. ABŞ qüvvələri bu şəraitdə neft daşımalarını qorumaq bəhanəsi ilə Körfəzdə döyüş gəmiləri saxlayırdı.

Dubaya Doğru Uçuş

İran Hava Yolları 655 reys nömrəli uçuşu Tehranın Mehrabad Beynəlxalq Hava Limanında başlamışdı. Uçuşun sona çatacağı məkan, günümüzdə də Orta Şərqin cazibə mərkəzlərindən biri olan Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin Dubay şəhəri idi. Təyyarənin Mehrabaddan qalxdıqdan sonra İranın Bəndər Abbas şəhərinə enməsi və ordakı sərnişinləri də götürərək Dubaya getməsi planlaşdırılmışdı. Uçuşda istifadə olunacaq təyyarə, ilk uçuşundan bir ay sonra, 1982-ci ilin aprelində İran Air donanmasına qatılan bir Airbus A300 idi. Ekipaj problemsiz bir uçuş olacağını düşünürdü. Uçuşun ilk mərhələsi tam da təxmin edildiyi kimi problemsiz baş tutdu. Tehrandan havalanan təyyarə, yerli vaxtla 08:40-da Bəndər Abbasa çatdı.

655 reys nömrəli uçuş, saat 10:17-də Bəndər Abbasdan havalananda, təyyarədə 274-ü sərnişin və 16-sı ekipaj üzvü olmaqla, cəmi 290 nəfər var idi. Uçuşun yalnız 28 dəqiqə davam etməsi planlaşdırıldığı üçün, hava hərəkətinə nəzarət qalxışdan sonra təyyarənin təxminən 5 kilometrlik uçuş yüksəkliyinə çatması barədə təlimat verdi. Təyyarənin təxminən 32 kilometr genişliyindəki A59 hava dəhlizindən istifadə etməsinə icazə verildi.

Bölgədəki Hərbi Toqquşmalar

Uçuşun baş tutacağı bölgə bir müddət idi ki, gərginliyin yüksək olduğu bir ərazi idi. 1987-ci ildə İraq təyyarələri, ABŞ Dəniz Donanmasına məxsus USS Stark freqatına "səhvən" raket atəş açaraq, Amerika donanmasına mənsub 37 əsgərin ölümünə səbəb olmuşdu. Bu hadisənin ardından ABŞ, bölgədəki qarşıdurma qaydalarını dəyişdirərək daha sərt tədbirlər görməyə başlamışdı. Elə həmin il ABŞ gəmiləri zaman-zaman İran qüvvələri ilə də müxtəlif toqquşmalara girmiş, 1988-ci ilin aprelində ABŞ qüvvələrinə məxsus idarəolunan raket freqatı USS Samuel B. Roberts, İran qüvvələrinin Körfəzə döşədiyi dəniz minasına dəyərək ağır zədələnmişdi. Yaşanan toqquşmalarda çox sayda İran və ABŞ əsgəri həyatını itirmişdi.

Döyüş Təyyarəsi Olduğu 'Zənn Edildi'

Bəndər Abbas şəhərindən havalanan sərnişin təyyarəsi, 290 sərnişini ilə problemsiz şəkildə qalxdı və Dubaya doğru hərəkət etməyə başladı. Təyyarə ilə əlaqə, qalxışdan qısa müddət sonra yerli vaxtla 10:24-də kəsildi. Təyyarə, ABŞ Donanmasının bölgədə olan idarəolunan raket kreyserindən USS Vincennes-dən atılan 2 raketlə vurulmuşdu. Raketlərlə vurulan təyyarə partlayışın şiddəti ilə havada parçalanaraq dənizə düşdü. Yaşanan hadisədə təyyarədə olan 66-sı uşaq olmaqla 290 nəfərin hamısı həyatını itirdi. ABŞ Müdafiə Nazirliyi, əvvəlcə döyüş gəmisinin İrana məxsus bir F-14 döyüş təyyarəsini hədəf aldığını iddia etdi, lakin sərnişin təyyarəsinin vurulduğu ortaya çıxdıqdan sonra, raketlərin "səhvən" atıldığını irəli sürdü.

ABŞ donanması, hadisəyə dair aparılmış istintaqda, İrana məxsus sərnişin təyyarəsinin qalxış etdiyi Bəndər Abbas Beynəlxalq Hava Limanında İran Hərbi Hava Qüvvələrinə məxsus F-14 döyüş təyyarələrinin də olduğunu bildirdi. ABŞ-lı rəsmilər, bu təyyarələrin ABŞ gəmilərini vura biləcək Maverick raketləri ilə təchiz edildiyinə inanırdı və sərnişin təyyarəsinin vurulmasından bir gün əvvəl İran döyüş təyyarələri və ABŞ döyüş gəmiləri arasında toqquşma ilə nəticələnmə ehtimalı olan təmaslar yaşanmışdı. ABŞ-lı rəsmilərə görə, təyyarə ona edilən heç bir çağırışa cavab verməmişdi və bu səbəbdən döyüş təyyarəsi olduğu qənaətinə gəlinərək vurulmuşdu.

Komandir William C. Rogers barədə İddialar

Hadisəyə dair aparılan fərqli istintaqlarda, gəmi komandiri William C. Rogers-in "müharibəyə həddən artıq həvəsli" olduğu iddia edildi. Eyni iddialara görə, Rogers, bölgədəki digər döyüş gəmisi USS Sides-in komandiri David Carlson tərəfindən də "həddən artıq təcavüzkar" olduğu üçün tənqid edilmişdi.

İran Hələ də Üzr Gözləyir

Yaşanan hadisə zamanı USS Vincennes İran suları daxilində olduğu üçün Tehran, təyyarə tipi nə olursa olsun, ABŞ gəmisinin atəş açma səlahiyyəti olmadığını bəyan etdi və yaşanan hadisəni "qəsdən hücum" kimi qiymətləndirdi. Dövrün ABŞ Prezidenti Ronald Reyqan isə hadisənin "qəsdən olmayan faciəvi səhv" olduğunu müdafiə edərək həyatını itirənlərin ailələrinə başsağlığı verdi. Reyqan, etdiyi açıqlamada üzr istəməkdən çəkindi. İki ölkə arasında aparılmış danışıqlardan sonra ABŞ-ın həyatını itirən şəxslərin yaxınlarına verilmək üçün İrana 61.8 milyon dollar təzminat ödəməsi qərara alındı.

Təyyarənin vurulmasından 9 ay sonra, 1989-cu il martın 10-da William C. Rogers-in həyat yoldaşı Sharon, San Dieqoda ərinin adına qeydiyyatda olan bir mikroavtobusun içində olarkən bombalı hücuma məruz qaldı, lakin xəsarət almadan xilas oldu. Hücumun İran təyyarəsi ilə əlaqəli olduğu barədə şübhələr var idi, lakin aparılmış araşdırmalar nəticəsiz qaldı. Gəmi komandiri Rogers, vəzifəsi dövründəki uğurlarına görə 1990-cı ildə "Ləyaqət Nişanı" ilə mükafatlandırıldı.

ABŞ, yaşananlar səbəbiylə İrandan heç vaxt rəsmi olaraq üzr istəmədi. Bu hadisə, ABŞ və İran arasındakı münasibətləri daha da gərginləşdirdi. İran Hava Yollarının 655 saylı reysi günü-gündən gündəmə gəlməyə davam edir. İranın keçmiş Prezidenti Həsən Ruhani, 2021-ci ildəki çıxışında, 655 reys nömrəli təyyarənin vurulmasına dair etdiyi çıxışda ABŞ rəhbərliyinə müraciət edərək, "Üzr istəyin və bu cinayətin qatilini və günahkarını niyə mükafatlandırdığınızı xalqa açıqlayın," ifadələrini işlətmişdi.

24 saat